کتاب دیوان قلتشن اثر محمد علی جمال زاده، انتشارات علم

قلتشن دیوان یکی از مهم‌ترین داستان‌های محمدعلی جمالزاده، پدر داستان‌نویسی نوین فارسی، است که در شش بخش تدوین شده است. این اثر با نگاهی تیزبین، بازتابی از تحولات اجتماعی و سیاسی ایران در اواخر دوران قاجار و همزمان با جنگ جهانی اول را به تصویر می‌کشد. جمالزاده در این داستان، تقابل دو شخصیت و دو نگرش متفاوت نسبت به مشروطیت را روایت می‌کند: حاج شیخِ مشروطه‌خواه به‌عنوان نماینده روشنفکران اصیل و آرمان‌گرای جنبش مشروطه، و قلتشن دیوان به‌عنوان نماد فرصت‌طلبی و سودجویی در فضای آشفته سیاسی و اقتصادی آن دوران. در این روایت، جمالزاده با مهارت نشان می‌دهد چگونه ارزش‌های انقلابی مشروطه به مرور دچار دگرگونی شد و جای انقلابیون واقعی را فرصت‌طلبان گرفتند. روزنامه‌های هوچی و عوام‌فریب به بازیگران اصلی صحنه سیاسی بدل شدند و شخصیت‌های پاک‌نهاد و آرمان‌گرایی چون حاج شیخ به حاشیه رانده شدند. حاج شیخ، نماد شرافت و پاکدامنی، در برابر طمع‌ورزی قلتشن دیوان قربانی شرایط نابسامان اقتصادی و اجتماعی می‌شود. قلتشن دیوان چهره‌ای است از ریاکاری و منفعت‌طلبی؛ او در قحطی جنگ جهانی اول با احتکار، فریب‌کاری و سوءاستفاده از نام و اعتبار دیگران، ثروت و قدرت به دست می‌آورد. وی حتی با خرید رسانه‌ها و عوام‌فریبی – مانند تأسیس مدرسه‌ی ایتام – خود را به شکل یک وطن‌پرست دلسوز معرفی می‌کند. نتیجه آن است که در حالی‌که حاج شیخ با همه پاکی و صداقتش غریبانه و در اندوه جان می‌سپارد، قلتشن با ظاهرسازی و ثروت‌اندوزی نامشروعش، با تشریفات فراوان به‌عنوان شخصیتی برجسته در تاریخ دیده می‌شود. سبک روایت جمالزاده در این داستان، رئالیستی با چاشنی طنز تلخ اجتماعی است. او با دقتی خاص در ترسیم جزئیات زندگی روزمره و زبانی نزدیک به گفتار عامه، تصویری زنده و واقعی از جامعه ایران در دوران گذار از سنت به مدرنیته به دست می‌دهد. در مجموع، قلتشن دیوان نمونه‌ای شاخص از ادبیات اجتماعی ـ انتقادی جمالزاده است. این داستان نه‌تنها بازتابی از آسیب‌شناسی جامعه ایرانی در دوران تحولات سیاسی و اجتماعی به شمار می‌آید، بلکه همچنان پس از گذشت سال‌ها، معنایی تازه و هشداری ماندگار درباره چالش‌های جامعه ایران در مواجهه با تغییرات تاریخی و ارزش‌های وارونه‌شده ارائه می‌کند.