کتاب حمام بالکان اثر ولادیسلاو بایاک، ترجمه یوسف سهرابی، انتشارات امیرکبیر

رمان «حمام بالکان» اثر ولادیسلاو بایاک، یکی از شاخص‌ترین و بحث‌برانگیزترین آثار ادبیات معاصر صربستان است؛ کتابی که در مرز میان تاریخ‌نگاری تخیلی، خاطره‌نویسی فلسفی و جست‌وجوی هویت حرکت می‌کند. این رمان نخستین‌بار در سال ۱۳۸۷ (۲۰۰۸ میلادی) به زبان صربی منتشر شد و سپس در سال ۱۳۹۳ (۲۰۱۴ میلادی) با ترجمه رندال اِی. میجر توسط انتشارات ایستروس‌بوکس در لندن به انگلیسی انتشار یافت. «حمام بالکان» در مدت کوتاهی به اثری تأثیرگذار در ادبیات بالکان بدل شد و جایگاهی ویژه در میان آثار فراداستانی یافت؛ آثاری که با عبور از مرزهای خیال و واقعیت، گذشته و حال، فردیت و جمع‌گرایی، شیوه‌ای نو در روایت ادبی پدید می‌آورند. ### روایت دوقطبی و ساختار چندلایه بایاک در این رمان با ظرافت، دو روایت موازی را در هم می‌تند: - نخست، روایتی تاریخی از زندگی «سوکولو محمد پاشا»، پسری صرب که در نظام دوشیرمه عثمانی پرورش یافت و در روزگار سلطنت سلیمان قانونی به مقام وزارت اعظم رسید. این روایت در بستر قرن شانزدهم امپراتوری عثمانی شکل می‌گیرد و با حضور چهره‌هایی چون معمار سینان، تنش میان آفرینش و ویرانی، دین و دگراندیشی، و جدال شرق و غرب را بازتاب می‌دهد. - دوم، روایتی معاصر که به‌وضوح بازتابی از خود نویسنده است؛ روایتی پست‌مدرن و درون‌نگر که مانند زیارتی فکری در دل میراث فرهنگی و ادبی معاصر جلوه می‌کند و حتی ملاقات‌هایی با چهره‌های برجسته‌ای همچون اورهان پاموک و آلن گینزبرگ را در خود دارد. این دو روایت در کنار یکدیگر، ساختاری نمادین ایجاد می‌کنند. در نسخه اصلی کتاب، خط زمانی داستان با دو نوع خط — سیریلیک و لاتین — روایت شده که خود نشان‌دهنده دوگانگی زبانی، فرهنگی و هویتی سرزمین بالکان است. ### شخصیت‌ها و لایه‌های نمادین در «حمام بالکان» شخصیت‌ها بیش از آنکه بر مبنای الگوهای کلاسیک پرداخته شوند، وجوهی نمادین می‌یابند: - «سوکولو محمد پاشا»، چهره‌ای مرزی میان فرهنگ‌هاست. - «سینان»، تجسم زیبایی‌شناسی امپراتوری عثمانی و معماری معنوی است. - «نویسنده ـ راوی»، آینه‌ای از وجدان مدرن و پرسش‌گر نسل پساجنگ و پساامپراتوری به شمار می‌آید. حضور شخصیت‌های واقعی دنیای ادبیات معاصر، بعد فراداستانی اثر را تقویت کرده و آن را به تأملی درباره نقش نویسنده، فرهنگ تبعید و مسئولیت حافظه جمعی تبدیل می‌کند. ### مضامین و درون‌مایه‌ها درون‌مایه‌های اصلی رمان شامل دین و دگرمذهبی، رویارویی شرق و غرب، حافظه تاریخی و بازسازی هویت اجتماعی است. بایاک نشان می‌دهد که چگونه داستان‌سرایی می‌تواند پلی میان تاریخ‌های گسسته ایجاد کند و حافظه فردی و جمعی را در روایتی مشترک تلاقی دهد. از این منظر، «حمام بالکان» تنها یک روایت تاریخی یا خودزندگینامه‌ای فلسفی نیست، بلکه کاوشی ژرف در معنا، تعلق و بازخوانی سنت‌های فراموش‌شده است. ### جوایز و بازتاب جهانی این رمان با استقبال گسترده منتقدان و محافل ادبی اروپا روبه‌رو شد. «حمام بالکان» در سال‌های ۲۰۰۷ و ۲۰۰۸ برنده جایزه بین‌المللی «بالکانیکا» برای بهترین اثر ادبی منطقه شد، جایزه ادبی «ایزیدورا سکولیچ» را دریافت کرد و در همان سال به‌عنوان پرفروش‌ترین داستان صربستان با جایزه «هیت لیبر» شناخته شد. همچنین در فهرست نهایی جایزه ادبیات ایمپک دوبلین (۲۰۱۱) و جایزه ادبیات آتن (۲۰۱۲) قرار گرفت. منتقدان اروپایی آن را شاعرانه، جسورانه و جاه‌طلبانه توصیف کرده‌اند؛ اثری که هم در سطح فرمی و هم در سطح مفهومی، عمقی منحصربه‌فرد دارد. ### جمع‌بندی رمان «حمام بالکان» بیش از آنکه صرفاً روایتی تاریخی یا فلسفی باشد، سفری چندلایه در حافظه فرهنگی، بحران هویت و برخورد تمدن‌هاست. این کتاب برای خوانندگانی جذاب است که به دنبال واکاوی رابطه گذشته و حال، شرق و غرب، فرد و جامعه‌اند. اثری است که هم در بُعد ادبی و هم در عرصه فکری، تجربه‌ای عمیق و فراموش‌نشدنی به ارمغان می‌آورد.