کتاب ایران از آغاز تا اسلام اثر رومن گیرشمن، ترجمه محمد معین، انتشارات علمی و فرهنگی

مولف در این کتاب تلاش کرده است تاریخ و گذشته ایران را از حدود پانزده هزار سال پیش از میلاد مسیح تا زمان حمله اعراب روایت کند. او خواننده را همراه خود به عمق غارها، لایه‌های زیرزمینی، فراز تپه‌ها و پشته‌ها می‌برد و جلوه‌هایی از فرهنگ و تمدن اقوام و ملل مختلف، چه ایرانی و چه غیرایرانی، به نمایش می‌گذارد. روایت او از ساده‌ترین زندگی نخستین جوامع بشری آغاز شده و تا شکوه و تجمل شاهانه اقوام در دوران اوج قدرتشان ادامه می‌یابد؛ پرده به پرده همچون تصویری زنده در برابر دیدگان خواننده. ساختار کتاب بر شش موضوع اصلی استوار است: ماقبل تاریخ، ورود ایرانیان، تقابل شرق و غرب، واکنش مشرق به غرب، گسترش تمدن ایرانی و در نهایت نتیجه‌گیری. نویسنده در این چارچوب، به بررسی اقوام و خاندان‌های آریایی چون سکاییان، مادها، پارسیان، پارت‌ها، ساسانیان، کوشانیان و هندوان می‌پردازد. همچنین در حاشیه مباحث خود به اقوام و ملل غیرآریایی همچون شومریان، اکدیان، بابلیان، آشوریان، عیلامیان، یهودیان، یونانیان، رومیان و چینیان اشاره می‌کند تا تصویری جامع از تمدن‌های هم‌عصر به دست دهد. با این حال، موضوع اصلی کتاب بر اقوام آریایی ایرانی و به‌ویژه قوم پارس متمرکز است؛ همان‌گونه که نویسنده در دیباچه نسخه فرانسوی اثر نیز یادآور شده است. استاد مالوان این اثر را «تلویزیون عهد باستان» نامیده و معتقد است کتاب صحنه‌هایی زنده همچون نقاشی‌های ظروف سفالین باکون در دوران پیش از تاریخ، ورود نخستین سواران آریایی به نجد ایران، شکوه کاخ‌های تخت جمشید، گریختن داریوش سوم در برابر اسکندر، شکست امپراتور روم از شاهنشاه ساسانی و تصاویر تاریخی دیگر را پیاپی در برابر چشم خواننده می‌نشاند. نویسنده نه‌تنها پیروزی ملت‌ها را همراه با علل آن شرح می‌دهد، بلکه شکست‌های آنان را نیز با دلایل تاریخی و اجتماعی بازگو می‌کند. یکی از ویژگی‌های برجسته کتاب آن است که تنها به ذکر نام پادشاهان و جنگ‌ها اکتفا نکرده است، بلکه در هر فصل به موضوعات بنیادین چون ادیان، هنرها، ادبیات، علوم، و زندگی سیاسی، اقتصادی و اجتماعی پرداخته است. خواننده در میان سطرها با اصول آیین‌های زرتشتی، مسیحی، مانوی و مزدکی آشنا می‌شود. همچنین تحول انواع هنرها از ظروف سفالین و ابزارهای ابتدایی زندگی تا لوازم آرایش، نقاشی، مجسمه‌سازی و معماری در سده‌های مختلف به تصویر کشیده می‌شود. مولف در بسیاری از بخش‌ها به ظهور خط‌های گوناگون، نقش آنها در گسترش علوم و روند انتقال دانش می‌پردازد. او همچنین زندگی طبقات اجتماعی در هر دوره، مناسبات میان کارگر و کارفرما و روابط طبقه سوم با طبقه اول را بازمی‌نمایاند؛ به‌گونه‌ای که خواننده می‌تواند تحولات بنیادین جامعه ایرانی را در طول تاریخ با نگاهی ژرف دنبال کند.