کتاب ایران و جنگ جهانی اول اثر تورج اتابکی، ترجمه حسن افشار، انتشارات ماهی

کتاب «ایران و جنگ جهانی اول» نوشته‌ی تورج اتابکی، هما کاتوزیان و گروهی از پژوهشگران، اثری تحلیلی و پژوهشی درباره‌ی حوادث جنگ جهانی اول و چگونگی ورود ایران به این جنگ است. نویسندگان با رویکردی نوین تلاش کرده‌اند جامعه‌ی ایرانی در آن برهه را با در نظر گرفتن شرایط اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی بررسی کنند تا نشان دهند بر مردم و ساختار جامعه‌ی ایران در خلال جنگ جهانی اول چه گذشت. این کتاب در ۹ فصل تدوین شده و عناوین فصل‌ها به ترتیب عبارت‌اند از: ۱. جنگ جهانی اول، رقابت قدرت‌های بزرگ و شکل‌گیری جامعه‌ی سیاسی در ایران ۲. دولت موقت ایران ۳. پیش به‌سوی شرق: فعالیت‌های دستگاه اطلاعاتی عثمانی در ایران ۴. ملی‌گرایی ایرانی و ژاندارمری دولتی ۵. اسماعیل آقا سیمکو، جنگ‌سالار کرد در مرز ترکیه و ایران در اوایل قرن بیستم ۶. روایت احمد کسروی از قیام شیخ محمد خیابانی ۷. پان‌ترکیسم و ملی‌گرایی ایرانی ۸. شورای تبلیغات بین‌المللی و تأسیس حزب کمونیست ایران یکی از ویژگی‌های برجسته این کتاب، تمرکز بر بستر تاریخی جنگ جهانی اول و تأثیر عمیق آن بر ایران است. از آن‌جا که این جنگ و پیامدهایش مهم‌ترین رخداد سیاسی قرن بیستم به شمار می‌رود، ایران نیز به‌شدت درگیر حوادث و بحران‌های ناشی از آن شد. با آغاز جنگ، فشار قدرت‌های خارجی بر ایران افزایش یافت و شکاف‌های سیاسی قدیمی در داخل کشور عمیق‌تر شد. حکومت مرکزی دچار چنددستگی و ناپایداری گردید، کابینه‌ها عمری کوتاه پیدا کردند و عملاً نمی‌توانستند به‌عنوان یگانه قدرت مؤثر در کشور عمل کنند. نویسندگان کتاب به‌روشنی نشان می‌دهند که چگونه این نابسامانی‌ها موجب تضعیف بیشتر وضعیت سیاسی و اجتماعی ایران شد. آن‌ها همچنین استدلال می‌کنند که ریشه‌های شکل‌گیری جامعه‌ی سیاسی نوین در ایران به نهضت مشروطه بازمی‌گردد. در انقلاب مشروطه، باور عمومی آن بود که پیشرفت اجتماعی و سیاسی تنها با استقرار حکومتی متمرکز، مقتدر و مبتنی بر قانون و نظم امکان‌پذیر است. با این‌حال بررسی‌ها حاکی از آن است که این اهداف به‌درستی تحقق نیافت و جامعه‌ی ایرانی همچنان در فضایی مبهم و بی‌ثبات باقی ماند. در مجموع، کتاب «ایران و جنگ جهانی اول» با نگاهی نو به موضوعاتی چون ملی‌گرایی، پان‌ترکیسم، نقش قدرت‌های خارجی و فشار آن‌ها بر دولت مرکزی ایران می‌پردازد. این اثر نه‌تنها منبعی ارزشمند برای شناخت وضعیت سیاسی و اجتماعی ایران در خلال جنگ جهانی اول است، بلکه زاویه‌های تازه‌ای از تاریخ معاصر ایران را روشن می‌سازد.