کتاب دین مانویان اثر فرانسیس کراوفورد بورکیت، ترجمه سید سعیدرضا منتظری، انتشارات نشر ثالث

آیین مانوی دینی باستانی است که در قرن سوم میلادی توسط مانی بنیان‌گذاری شد. این دین بر پایه کیهان‌شناسی دوگانه بنا شده و تقابل همیشگی میان جهان نور و نیکی با جهان تاریکی و مادیت را توضیح می‌دهد. بر اساس تعالیم مانوی، نور که از عالم ماورایی سرچشمه گرفته است، در روندی مداوم و تاریخی، به‌تدریج از جهان ماده جدا شده و دوباره به قلمرو نور بازمی‌گردد. ریشه‌های اعتقادی آیین مانوی به جنبش‌های مذهبی محلی در بین‌النهرین و همچنین به آموزه‌های گنوسی بازمی‌گردد. مانی خود را آخرین پیامبر پس از زرتشت، بودا و عیسی مسیح معرفی می‌کرد و آموزه‌هایش را ادامه و تکمیل پیام‌آوران پیشین می‌دانست. این دین در مدت کوتاهی با استقبال گسترده روبه‌رو شد و به‌سرعت در سرزمین‌های آرامی‌زبان گسترش یافت. مانویت میان قرن سوم تا هفتم میلادی رشد چشمگیری داشت و در اوج شکوفایی به یکی از فراگیرترین ادیان جهان بدل شد. کلیساها و متون مقدس مانوی از شرق دور و سرزمین چین گرفته تا مرزهای غربی امپراتوری روم پراکنده بودند. این آیین در آن دوران رقیب جدی مسیحیت به شمار می‌رفت و پیش از گسترش اسلام یکی از مهم‌ترین بدیل‌ها برای جایگزینی بت‌پرستی کلاسیک محسوب می‌شد. با این حال، در غرب مسیر دیگری را پیمود. از زمان سلطنت امپراتور دیوکلتیان، دین رسمی روم مانویان را مورد آزار و پیگرد قرار داد. در نهایت، این فشارها باعث محو مانویت در امپراتوری روم شد. بر خلاف غرب، در شرق رد پای این آیین بیش از چند قرن باقی ماند. گرچه تصور می‌شد که مانویت پس از قرن چهاردهم میلادی همزمان با زوال کلیسای شرق در دوران سلسله مینگ در چین از میان رفته است، شواهد تاریخی و باستان‌شناسی نشان می‌دهد که این دین در برخی نواحی چین همچنان دوام آورد. استان فوجیان به‌ویژه نمونه بارزی از این استمرار است؛ زیرا آثار و نشانه‌های متعددی از حضور آیین مانوی در این منطقه کشف شده که حکایت از تداوم آن تا قرون بعدی دارد.