کتاب سر و ته یک کرباس اثر محمد علی جمال زاده، انتشارات علم

یکی از مهم‌ترین آثار به‌جامانده از جمال‌زاده، کتاب «سر و ته یک کرباس» است. این اثر در واقع نوعی خاطره‌نگاری مفصل به شمار می‌آید که بیشتر بر تجربه‌های دوران کودکی و نوجوانی نویسنده تکیه دارد و از این نظر جایگاهی ویژه در میان نوشته‌های او پیدا کرده است. کتاب «سر و ته یک کرباس» از دو بخش اصلی تشکیل شده است. بخش نخست با عنوان «یادگارها و آغاز کار»، شرحی دقیق و جذاب از سرگردانی‌ها و پرسه‌های نویسنده در سال‌های کودکی در شهر پرجاذبه و تاریخی اصفهان ارائه می‌دهد. توصیف‌های جمال‌زاده از فضای اصفهان در این بخش، علاوه بر ثبت خاطرات شخصی، تصویری زنده از زندگی اجتماعی و فرهنگی آن دوران به دست می‌دهد. بخش دوم کتاب اما ساختاری متفاوت دارد. این قسمت بر محور یک دیدار شکل گرفته است؛ دیداری که در خلال آن، دوستی برای نویسنده خاطره‌ای درخور توجه از ملاقات با شیخی مشهور بازگو می‌کند. این روایت حال‌وهوایی کمابیش عارفانه و معنوی به خود می‌گیرد و وجه دیگری از تجربه‌های فکری و روحی نویسنده را نشان می‌دهد. نکته‌ای مهم در تاریخچه این اثر، زمان نگارش و انتشار آن است. جمال‌زاده نگارش کتاب را در سال ۱۳۲۳ و در شهر ژنو به پایان رساند، اما انتشار آن با حدود یک دهه فاصله انجام گرفت و سرانجام در سال ۱۳۳۴ در دسترس مخاطبان قرار گرفت. کتاب «سر و ته یک کرباس» را می‌توان یکی از نمونه‌های ارزشمند خاطره‌نگاری در ادبیات معاصر فارسی دانست؛ اثری که هم اهمیت ادبی دارد و هم از نظر تاریخی و فرهنگی قابل توجه است.