کتاب رستاخیز کلمات اثر محمدرضا شفیعی کدکنی، انتشارات سخن

کتاب «رستاخیز کلمات» با عنوان فرعی «درس‌گفتارهایی درباره‌ نظریه‌ ادبی صورت‌گرایان روس»، اثری پژوهشی و تحلیلی از استاد برجسته ایرانی، محمدرضا شفیعی کدکنی است. این کتاب حاصل گردآوری مفاهیم ارائه‌شده در کلاس‌های درس استاد، مقالات او درباره صورت‌گرایی و نیز ترجمه چند مقاله از نویسندگان دیگر در این حوزه است. برخلاف بسیاری از استادان مشهور ایرانی که پژوهش‌های خود را بیشتر بر اندیشه شاعران و ادیبان متمرکز کرده‌اند، شفیعی کدکنی رویکردی دشوارتر را برمی‌گزیند و به جای محتوا، به سراغ «فرم و ساختار اثر ادبی» می‌رود. بررسی فرم آثار ادبی، علاوه بر محتوای آنها، نیازمند آگاهی گسترده از مکاتب ادبی و آشنایی عمیق با اندیشمندان برجسته این حوزه است؛ مهارتی که این ادیب فرهیخته به‌خوبی از آن برخوردار است. در «رستاخیز کلمات»، شفیعی کدکنی روند شکل‌گیری نظریات فرمالیست‌های روس و تأثیر عمیق آن‌ها بر ادبیات قرن بیستم و بیست‌ویکم را از زاویه‌ای تاریخی تحلیل می‌کند. او بدون جانبداری، مبانی فرمالیسم روسی را شرح می‌دهد و به دستاوردهای ارزشمند این جریان اشاره می‌کند. از جمله این دستاوردها می‌توان به ورود مفاهیمی چون «آشنایی‌زدایی»، «وجه غالب» و «تکامل ادبی» به فضای نقد و نظریه ادبی اشاره کرد؛ مفاهیمی که بعدها به ادبیات و فرهنگ آمریکا و اروپا راه یافتند. نویسنده علاوه بر توضیح این مفاهیم، بر تأثیرات جهانی صورت‌گرایی تأکید می‌کند و بر این باور است که برخی از اندیشه‌های فرمالیستی، همچنان در حال گسترش‌اند و چنان در تار و پود ساختارهای ادبی و فرهنگی تنیده شده‌اند که دیگر نمی‌توان آن‌ها را از تاریخ جدا کرد یا حذف نمود. ویژگی مهم چاپ پنجم «رستاخیز کلمات» در سال ۱۳۹۸، افزودن سه فصل تازه به همراه یک لغت‌نامه انگلیسی به فارسی است. این ویرایش نه تنها محتوای کتاب را کامل‌تر کرده، بلکه ارزش آن را به‌عنوان منبعی تخصصی در مطالعات ادبی و نظریه‌های نقد ادبی دوچندان ساخته است.