کتاب روزنامه خاطرات اعتمادالسلطنه اثر ایرج افشار، انتشارات امیرکبیر

محمدحسن‌خان اعتمادالسلطنه، از برجسته‌ترین رجال سیاسی و فرهنگی عهد قاجار، در این کتاب به ثبت وقایع روزانه و اخبار مهم پرداخته است. از این رو، اثر او یکی از ارزشمندترین اسناد تاریخی مربوط به دوره قاجار به شمار می‌آید. اعتمادالسلطنه در مقدمه می‌نویسد هدفش ثبت احوال شخصی خویش بوده و بسیاری از مطالبی را که امکان بیان علنی آن‌ها را نداشته، در همین یادداشت‌ها آورده است. این کتاب از دو بخش تشکیل شده است: بخش نخست یادداشت‌ها از تاریخ ۲۹ جمادی‌الاولی ۱۲۹۲ آغاز و تا ۱۹ محرم ۱۲۹۳ ادامه دارد. بخش دوم نیز از ۱۹ ربیع‌الآخر ۱۲۹۸ شروع می‌شود و تا واپسین روزهای زندگی نویسنده ادامه پیدا می‌کند. در خلال خاطرات، برخی روزها ثبت نشده و گاه چند روز در یک یادداشت گرد آمده است. درباره نویسنده اصلی این یادداشت‌ها اختلاف‌نظر وجود دارد. شماری از پژوهشگران نسخه خطی را به عزّت‌ملک‌خانم، همسر اعتمادالسلطنه و ملقب به اشرف‌السلطنه، نسبت می‌دهند. برخی دیگر بر این باورند که اعتمادالسلطنه ابتدا خود می‌نوشت و همسرش متن‌ها را پاک‌نویس می‌کرد. این دست‌نوشته‌ها بعدها توسط ناصرالدین‌شاه ضبط شد و تا سال هفتم سلطنت مظفرالدین‌شاه، یعنی هنگامی که عزّت‌ملک‌خانم برای بازپس‌گیری آن‌ها اقدام کرد، از دسترس دیگران دور ماند. او سپس وصیت کرد تا پس از مرگش یادداشت‌ها به کتابخانه آستان قدس رضوی سپرده شود. این اثر علاوه بر آن‌که تصویری روشن از زندگی و زمانه ناصرالدین‌شاه ارائه می‌دهد، حاوی اطلاعات محرمانه و ناشنیده‌ای از فضای سیاسی و فرهنگی آن دوران است. یکی از ویژگی‌های برجسته این کتاب، نثر و لحن خاص اعتمادالسلطنه است؛ زبانی صریح و بی‌پیرایه که نشان می‌دهد نوشته‌ها بیشتر برای خود او و نه دیگران نگاشته شده است. در خلال یادداشت‌ها، موضوعات گوناگونی بازتاب یافته؛ از علاقه ناصرالدین‌شاه به آثار تاریخی و سکه‌های قدیمی و تأسیس موزه‌ای کوچک در ارگ سلطنتی گرفته تا انتشار روزنامه‌های دولتی، سامان‌دهی کتابخانه اندرون و اعزام دانشجویان ایرانی به اروپا. همین تنوع و دقت، یادداشت‌های اعتمادالسلطنه را به منبعی بی‌بدیل برای شناخت تاریخ قاجار بدل کرده است.