کتاب شهادت یا یک‌کم آسایشی که داریم اثر تادئوش روژه ویچ، ترجمه محمدرضا خاکی، انتشارات بیدگل

«شهادت یا یه کم آرامشی که داریم / فهرست» مجموعه‌ای متشکل از دو نمایشنامه است. نمایشنامه نخست، ساختاری خطی و روایت سرراست ندارد و در ژانر ابزورد قرار می‌گیرد. در بخش اول، با یک زوج جوان روبه‌رو می‌شویم که غرق در بیان خیالات و تصوراتی خشونت‌بار هستند. در بخش دوم، دو مرد همکار اداری را می‌بینیم که بر روی تراس یک کافه نشسته‌اند. آن‌ها در حالی که جرئت برخاستن از صندلی‌هایشان را ندارند، بی‌تفاوت و با نهایت محافظه‌کاری، شاهد متلاشی‌شدن انسانی در چند قدمی خود روی پیاده‌رو می‌شوند. این صحنه، تصویری عریان از قتل را ارائه می‌دهد که زیر لایه‌ رویدادهای عادی و روزمره پنهان شده است. معنای این تصویر روشن است: ما برای حفظ اندک آرامش و آسایشی که داریم، چشم بر خشونت‌ و بی‌عدالتی می‌بندیم، و حتی برای نگه‌داشتن وضعیت موجود، هر عمل غیرقانونی را در ذهن خود قانونی جلوه می‌دهیم. این بی‌تفاوتی و نبود روابط واقعی انسانی، نشانه‌ای از گرایش جامعه به درخودفرورفتگی، کشش به مصرف‌گرایی، لذت‌جویی و خودخواهی تیپیکال خانواده‌های بورژواست. نمایشنامه دوم، با عنوان «فهرست»، روایت قهرمانی است که ناتوان از هر کنش و تأثیرگذاری است. واقعیت در این نمایشنامه از خلال وجدان خودآگاه قهرمان – که بی‌تردید بازتاب وجدان نویسنده نیز هست – شکل می‌گیرد. این قهرمان از آغاز تا پایان در رختخوابش آرمیده است؛ او سن و سال مشخصی ندارد، گویی میان کودکی هفت‌ساله و میانسالی چهل‌ساله در نوسان است. با وجود این ابهام، روشن است که در گذشته، هم‌زمان با اشغال لهستان به دست آلمانی‌ها، او از اعضای نهضت مقاومت لهستان بوده؛ درست مانند نویسنده اثر. به این ترتیب، او قهرمان جنگی است که اکنون به انزوا و خانه‌نشینی کشیده شده است. اتاق قهرمان حالتی سوررئال دارد؛ گویی خیابانی از آن می‌گذرد. آدم‌ها مدام وارد می‌شوند، با هم برخورد می‌کنند، بیرون می‌روند و دوباره بازمی‌گردند. اما هیچ اهمیتی ندارد چه کسی بیاید یا چه رویدادی رخ دهد، چرا که در همه حال از قهرمان کاری ساخته نیست. او دیگر نه پیوندی با جهان دارد، نه حرکتی و نه حتی احساسی. «فهرست» به‌مانند خوابی طولانی است؛ خوابی که در آن لحظه‌های گوناگون زندگی بار دیگر مرور و بازنگری می‌شوند. این دو نمایشنامه، هر یک به‌شیوه‌ای خاص، بحران معنای زندگی، بی‌عملی انسان مدرن و سرکوب واقعیت‌های تلخ اجتماعی را به تصویر می‌کشند.