کتاب سیرت کوروش کبیر اثر گزنفون، ترجمه غلامعلی وحیدمازندرانی، انتشارات امیرکبیر

این کتاب زندگی‌نامه‌ای نیمه‌تخیلی از کوروش کبیر، بنیان‌گذار امپراتوری هخامنشی ایران است. گزنفون، سرباز آتنی‌تبار، مورخ و شاگرد سقراط، آن را در حدود سال ۳۷۰ پیش از میلاد به نگارش درآورد. عنوان لاتین Cyropaedia برگرفته از واژه یونانی Kúrou paideía (Κύρου παιδεία) به معنای «آموزش کوروش» است. این اثر جایگاهی ویژه در تاریخ اندیشه سیاسی دارد و از جهاتی الگویی برای نویسندگان اروپای قرون وسطی در ژانر «آیینه شاهزادگان» به شمار می‌آمد. Cyropaedia بعدها تأثیر عمیقی بر ماکیاولی و اثر مشهور او، «شهریار»، گذاشت؛ کتابی که در شکل‌گیری سیاست مدرن و فاصله‌گیری از تفکر سیاسی سنتی اروپا نقشی اساسی ایفا کرد. در اصل، Cyropaedia روایتی از چگونگی پرورش و تربیت یک فرمانروای ایده‌آل است. این نوشته را می‌توان هم‌زمان نوعی رمان اولیه، شرح حال و بیانیه‌ای درباره رهبری دانست. گزنفون این اثر را به‌گونه‌ای تنظیم کرده بود که آموزه‌های اخلاقی و سیاسی را به مخاطبان خود، که اغلب نخبگان آتنی بودند، منتقل کند. هرچند بیشتر پژوهشگران تأکید می‌کنند که گزنفون قصد نوشتن متن تاریخی نداشته، اما Cyropaedia در هیچ‌یک از گونه‌های ادبی کلاسیک به‌طور کامل نمی‌گنجد و تنها در برخی جنبه‌ها شبیه رمان‌های نخستین است. اعتبار تاریخی آن بارها مورد تردید قرار گرفته و بسیاری از توصیف‌های گزنفون درباره رویدادها یا شخصیت‌ها نادرست یا اغراق‌آمیز تشخیص داده شده است. با این حال، ارزش کتاب در ارائه نگاهی ادبی و اندیشه‌محور به شخصیت کوروش کبیر انکارناپذیر است. گزنفون تصویری هنرمندانه و آرمانی از کوروش ترسیم می‌کند؛ تصویری که برخی پژوهشگران معتقدند بی‌تردید از حافظه تاریخی دقیق و واقعی برنیامده است. گزنفون (حدود ۴۳۱ تا ۳۵۵ پیش از میلاد) معاصر کوروش (حدود ۵۸۰ تا ۵۳۰ پیش از میلاد) نبود و اطلاعات او از ایران احتمالاً بر پایه روایت‌هایی از دربارهای بعدی هخامنشی شکل گرفته است. او خود از جمله «ده‌هزار» سرباز یونانی بود که در جنگ داخلی ایران در سمت بازنده قرار داشتند و ماجراهای آن را در اثر دیگرش، «آناباسیس»، روایت کرده است.