کتاب قرآن و مثنوی اثر بهاءالدین خرمشاهی، انتشارات قطره

کتاب «فرهنگواره تأثیرات آیات قرآن در ادبیات مثنوی» با عنوان «قرآن و مثنوی» اثر بهاءالدین خرمشاهی، اثری ارزشمند است که به بررسی پیوندها و ارتباطات میان قرآن کریم و مثنوی معنوی می‌پردازد. خرمشاهی در این کتاب تأکید می‌کند که نه تنها معنا و محتوای مثنوی، بلکه حتی ساختار و صورت‌بندی آن نیز از قرآن متأثر است؛ موضوعی که مولوی‌پژوهان بزرگی همچون استاد بدیع‌الزمان فروزانفر و حتی خود مولانا جلال‌الدین محمد بلخی نیز بر آن تصریح کرده‌اند. یکی از مهم‌ترین شباهت‌های ساختاری قرآن و مثنوی، گسستگی و غیرخطی بودن روایت است. این ویژگی سبب می‌شود که هر دو اثر به جای پیروی از روندی خطی، به‌صورت حجمی، تو در تو و معنا در معنا پیش بروند؛ با این تفاوت که قرآن اثری قدسی و وحیانی است و مثنوی اثری بشری اما الهام‌گرفته از وحی و حقیقت. خرمشاهی در ادامه به دیدگاه‌های مولانا درباره قرآن می‌پردازد. از نگاه مولانا، قرآن کلام‌الله مجید است که دارای ظاهر و باطن بوده و تحریف‌ناپذیر است. او اصل مهم «عدم تفسیر و تاویل خودسرانه» را مطرح می‌کند و معتقد است که معنای حقیقی قرآن تنها از درون خود آیات به دست می‌آید. بنابراین، باید با احتیاط از ظاهر به باطن آن راه یافت و هرگونه تعبیر شتاب‌زده را کنار گذاشت. از دیگر جنبه‌های ارتباط قرآن و مثنوی، تأثیر مستقیم الفاظ و عبارات قرآنی بر ابیات مثنوی است. خرمشاهی این تأثیر را در پنج شیوه اصلی دسته‌بندی می‌کند: تضمین، برگرفتن، اقتباس، الهام و اشاره. او برای هر یک نمونه‌هایی از اشعار مولانا ذکر کرده تا نشان دهد که چگونه کلام وحی در تار و پود مثنوی نفوذ کرده و آن را به اثری ماندگار در ادبیات عرفانی فارسی بدل ساخته است.