کتاب قمقام زخار و صمصام بتار اثر حاجی فرهاد میرزا معتمد الدوله، ترجمه غلامحسین انصاری، انتشارات بین الملل

کتاب ارزشمند و عظیمی در زمینه ذکر مقتل سالار شهیدان علیه‌السلام به دست ما رسیده است. مؤلف گرانقدر این اثر، معتمدالدوله حاج فرهاد میرزا، پانزدهمین فرزند عباس میرزا ـ پسر دلیر و توانمند فتحعلی‌شاه قاجار ـ است. او در ماه جمادی‌الاول سال ۱۲۳۳ هجری قمری چشم به جهان گشود. فرهاد میرزا از آغاز جوانی علاقه‌ای عمیق به فراگیری دانش‌های گوناگون و افزایش توانایی‌های علمی خود داشت و در این مسیر تلاش و پشتکاری فراوان نشان داد. همین کوشش‌های پیگیرانه او را به جایگاه ادب‌دانی فاضل و مورخی کامل رساند و وی را در شمار بزرگ‌ترین دانشمندان روزگار ناصرالدین‌شاه قاجار قرار داد. در سال ۱۲۹۸ هجری قمری، فرهاد میرزا به بازسازی و مرمت بقعه مبارک کاظمین همت گماشت، صحن شریف را تجدید بنا کرد و مناره‌های آن را مطلا ساخت. پس از این اقدامات، تألیف کتاب ارزشمند «قمقام زخّار و صمصام بتّار» را آغاز نمود؛ اثری که شامل زندگانی و مقتل حضرت سیدالشهداء علیه‌السلام است و به‌درستی از مهم‌ترین آثار دینی، ادبی و تاریخی عصر قاجار به‌شمار می‌آید. او علاوه بر این کتاب، آثار دیگری نیز نگاشته که نشان‌دهنده گستره علمی و تسلط ادبی وی است. سرانجام، این دانشمند بزرگ در سال ۱۳۰۵ هجری قمری، در ۷۲ سالگی، در شهر تهران دار فانی را وداع گفت. مؤلف در کتاب «قمقام زخّار» بحث خود را از دوران منع سلاطین بنی‌امیه بر نقل و ترویج فضایل اهل‌بیت علیهم‌السلام آغاز می‌کند؛ دورانی که با شدت فشار بر شیعیان و حتی ناسزاگویی به امیرالمؤمنین علیه‌السلام همراه بود. سپس به واقعه شهادت امام حسن مجتبی علیه‌السلام و حوادث پس از آن می‌پردازد و ادامه مباحث را به وقایع پیش از کربلا اختصاص می‌دهد. در بخش پایانی کتاب نیز رخدادهای روز عاشورا و در نهایت قیام مختار ثقفی بررسی شده است. یکی از ویژگی‌های ارزشمند «قمقام زخّار» این است که غلامحسین انصاری، به‌عنوان ملخص و مترجم، در پایان کتاب واژه‌نامه‌ای تنظیم کرده و بسیاری از لغات دشوار متن را توضیح داده است. همچنین شایان ذکر است که مؤلف برای گردآوری و نگارش این کتاب سترگ از بیش از ۱۲۰۰ منبع بهره برده است. عنوان کتاب نیز معنایی پرشکوه دارد؛ «قمقام زخّار» به معنی دریای خروشان و «صمصام بتّار» به معنی شمشیر بُران است. نقل است که عالم بزرگوار سید علی آقای قاضی طباطبایی این کتاب را معتبر دانسته و خود نیز در مطالعات خویش از آن استفاده می‌کرده است. به همین سبب، «قمقام زخّار و صمصام بتّار» نه‌تنها یک اثر تاریخی و مذهبی، بلکه منبعی گران‌ارج برای پژوهشگران تاریخ اسلام، ادبیات شیعه و حادثه کربلاست.