کتاب گنج شایگان اثر محمد علی جمال زاده، انتشارات علم

کتاب «گنج شایگان» به قلم «محمدعلی جمال‌زاده»، نویسنده‌ای که از او با عنوان پدر داستان کوتاه فارسی یاد می‌کنند، اثری متفاوت در کارنامه اوست. این‌بار جمال‌زاده نه در قالب داستان یا رمان، بلکه در قالب گزارشی دقیق و مستند، شرایط اقتصادی ایران در عصر قاجار را روایت کرده است. وی نگارش «گنج شایگان» را در واپسین روزهای جنگ جهانی اول و در شهر برلین به پایان رساند. آنچه امروز در اختیار خوانندگان قرار دارد، چاپی تازه از این اثر ارزشمند و ماندگار است. «گنج شایگان» به عنوان نخستین تاریخ‌نگاری اقتصادی در دوره قاجار، حاوی اطلاعاتی گسترده و مستند درباره کلیات اوضاع اقتصادی ایران است. این کتاب به موضوعاتی چون تجارت و واردات کالا به کشور، وضعیت صادرات و گمرک، مسیرهای حمل‌ونقل و جاده‌های ایران، نحوه انتقال مال‌التجاره میان اروپا و ایران، وضعیت صنعت داخلی، مسائل مالی و بودجه دولت، اوزان و مقیاس‌ها، مسکوکات، و حتی مواردی مانند پست، تلگراف، تلفن و شرایط زندگی شهری در تهران می‌پردازد. بررسی و سنجش وضعیت اقتصادی هر کشور، یکی از مطمئن‌ترین راه‌ها برای شناخت استقلال، قدرت و استحکام ساختارهای سیاسی و اداری آن کشور به شمار می‌رود. از همین رو «گنج شایگان» دریچه‌ای تازه به شناخت وضع اقتصادی ایران و در نتیجه شیوه مملکت‌داری شاهان قاجار می‌گشاید. اقتصاد همان شاهراه حیاتی است که خون زندگی یک ملت در آن جریان می‌یابد. شناسایی عواملی که سبب کندی جریان آن می‌شود یا برعکس می‌تواند موجب بهبود معیشت و آسانی زندگی مردم گردد، از مهم‌ترین مباحثی است که این کتاب به تفصیل بدان می‌پردازد. مطالعه «گنج شایگان» نه تنها برای علاقه‌مندان به تاریخ و اقتصاد ایران سودمند است، بلکه برای پژوهشگرانی که در پی پیوند میان این دو حوزه‌اند نیز اثری ضروری و راهگشا به شمار می‌آید.