کتاب تاریخ جنون اثر روی پورتر، ترجمه سما قرایی، انتشارات هنوز

ناتانائیل لی، نمایشنامه‌نویس انگلیسی که مدتی در بیمارستان «بتلم»، قدیمی‌ترین مرکز روان‌پزشکی جهان، بستری بود، جمله‌ای مشهور دارد: «آنان مرا دیوانه خواندند و من آنان را؛ و لعنت بر من که شمارشان از من بیشتر بود.» این گفته به‌خوبی نشان می‌دهد که مرز میان عقلانیت و جنون تا چه اندازه می‌تواند مبهم و وابسته به نگاه جامعه باشد. «روی پورتر» در کتاب ارزشمند خود با عنوان «تاریخ جنون: از عهد باستان تا عصر مدرن»، نشان می‌دهد که پرسش‌های بنیادینی چون «چه کسی دیوانه است»، «چه چیزی موجب بروز بیماری روانی می‌شود» و «چگونه باید آن را درمان کرد»، در طول تاریخ همواره پاسخ‌های متفاوت و گاه متناقض داشته‌اند. همان‌طور که لی توصیف کرد، قضاوت درباره جنون می‌تواند به طرز خطرناکی خودسرانه باشد و حتی درمان‌هایی که در دوره‌های مختلف به کار گرفته می‌شدند، اغلب از خود بیماری هولناک‌تر بودند. پورتر با استناد به روایت پزشکان، نویسندگان، هنرمندان و حتی بیماران روانی، داستانی جامع از تحول نگاه بشر به دیوانگی ارائه می‌دهد. او در «تاریخ جنون» پرده از نمونه‌های تاریخی برمی‌دارد که در آن، مفهوم دیوانگی یا به‌درستی درک نمی‌شد یا دچار سوء‌برداشت می‌گردید. برای مثال، جمجمه‌های پنج‌هزارساله‌ای کشف شده‌اند که در آنها سوراخ‌هایی ریز ایجاد کرده بودند تا ارواح خبیث از بدن بیرون رانده شوند. در برخی فرهنگ‌ها، جنون یک مرحله سخت از مجازات روح تلقی می‌شد؛ گروهی دیگر آن را نوعی بی‌تعادلی خُلقی می‌دانستند؛ بعضی آن را خشم الهی و برخی دیگر آن را حاصل دگرگونی‌های شیمیایی مغز تصور می‌کردند. سفر پژوهشی پورتر در «تاریخ جنون» از آیین‌های کهن مانند جن‌گیری و روش‌های عجیب درمانی ـ همچون غوطه‌ور کردن بیمار در حوضچه‌ای پر از مارماهی به قصد وحشت‌درمانی ـ آغاز می‌شود و سپس به تأسیس نخستین تیمارستان‌ها، ظهور روش‌هایی چون شوک‌درمانی، پیدایش روان‌کاوی و سرانجام استفاده از داروهای روان‌گردان می‌رسد. این اثر، نگاهی متعادل به تاریخ دارد؛ از یک سو نشان می‌دهد چگونه تلاش‌های بشردوستانه برای رهایی مبتلایان به اختلالات روانی شکل گرفت و از سوی دیگر پرده از درمان‌های غیرانسانی و گاه مضحک برمی‌دارد که خود رنج بیماران را تشدید می‌کرد. «تاریخ جنون» در حقیقت بازنمایی سده‌ها کشمکش بشر با پرسش بنیادی درباره سلامت روان و راه‌های درمان آن است.