کتاب دلوز در قابی دیگر اثر دیمین ساتن، ترجمه مجید پروانه پور، انتشارات فرهنگستان هنر

کتاب «دلوز در قابی دیگر» نخستین‌بار در سال ۲۰۰۸ و به‌عنوان بخشی از مجموعه‌ی «قابی دیگر» توسط انتشارات آی.بی. تاوریس منتشر شد. این اثر تلاشی جسورانه برای ایجاد پیوند میان فلسفه‌ی پیچیده‌ی ژیل دلوز و گستره‌ی وسیع فرهنگ بصری است؛ حوزه‌ای که از سینما و هنرهای تجسمی تا بازی‌های ویدئویی، تلویزیون، معماری و حتی مد را در بر می‌گیرد. ساتن و مارتین-جونز، به‌عنوان نویسندگان و پژوهشگران فعال در مطالعات رسانه و سینما، در این کتاب می‌کوشند دلوز را از حصار نظریه‌ی انتزاعی بیرون آورده و اندیشه‌های دشوار او را به ابزاری کاربردی برای تحلیل و خلاقیت در هنر معاصر بدل کنند. کتاب با پرسشی بنیادین آغاز می‌شود: آیا فلسفه‌ی دلوز، با همه‌ی پیچیدگی‌ها و شبکه‌ای بودن مفاهیمش، می‌تواند برای هنرمندان، منتقدان و دانشجویان فرهنگ بصری راهگشا باشد؟ نویسندگان به این پرسش با پاسخی مثبت واکنش نشان می‌دهند؛ اما نه با ساده‌سازی سطحی، بلکه با ارائه‌ی نمونه‌های ملموس از فرهنگ و هنر روزمره که نشان می‌دهد چگونه مفاهیم انتزاعی می‌توانند در تجربه‌ی زیبایی‌شناسانه و تولید هنری تنیده شوند و معنادار گردند. ساختار کتاب به سه بخش اصلی تقسیم شده است که هر یک به مفهومی کلیدی در فلسفه‌ی دلوز اختصاص دارد و پیوندی زنده میان نظریه و مصداق برقرار می‌کند. بخش نخست به مفهوم «ریزوم» می‌پردازد؛ الگویی باز، بدون مرز و غیرسلسله‌مراتبی که در برابر ساختار درخت‌سان قرار می‌گیرد. نویسندگان با بررسی بازی‌هایی چون Grand Theft Auto و Pac-Man و همچنین فضای اینترنت، نشان می‌دهند که چگونه روایت و فرم این رسانه‌ها با منطق ریزوماتیک هماهنگ است. بخش دوم بر مفهوم «شدن» تمرکز دارد؛ جریانی پیوسته که هویت‌های ثابت را به چالش می‌کشد و سیالیت و تغییر مداوم را برجسته می‌سازد. در این بخش، فصل‌های «سینمای اقلیت» و «هنر شدن» اهمیت ویژه‌ای دارند. نویسندگان در این فصل‌ها بر روایت‌های غیرمرکزی و توجه به حاشیه‌ها در سینما و نیز بر شیوه‌هایی تمرکز می‌کنند که از خلال آن‌ها آثار هنری فرآیند بی‌پایان تغییر را به تصویر می‌کشند. بخش سوم به «مدت زمان» اختصاص دارد؛ مفهومی برگرفته از فلسفه‌ی برگسون. در این بخش تفاوت میان «تصویر-حرکت» و «تصویر-زمان» با نمونه‌هایی از فیلم‌هایی چون «امبرتو دی»، «جان سخت»، «داستان عامه‌پسند» و «ران لولا ران» روشن می‌شود. نویسندگان نشان می‌دهند که چگونه فرم‌های روایی و بصری می‌توانند تجربه‌ی زمان را دگرگون کرده و بازآفرینی کنند. سبک نگارش کتاب، اگرچه بر مفاهیم پیچیده‌ی دلوز تکیه دارد، به شکلی روشن، موجز و با لحنی حمایت‌گر و تشویق‌کننده ارائه شده است. ساتن و مارتین-جونز نه‌تنها از زبان سنگین دانشگاهی فاصله گرفته‌اند، بلکه با ذکر مثال‌های متنوع و آشنا، پلی میان نظریه و تجربه ایجاد کرده‌اند؛ رویکردی که منتقدان نیز آن را ستوده‌اند. یکی از دستاوردهای مهم این اثر، عملی کردن اندیشه‌ی دلوز است: تبدیل فلسفه‌ی او به «جعبه‌ابزار»ی برای تحلیل و خلق آثار هنری. کتاب همچنین اهمیت تحلیل فرهنگی را با استناد به نمونه‌هایی از فیلم‌های مشهور، بازی‌های ویدئویی و سریال‌هایی مانند «دکتر هو» برجسته می‌کند و دلوز را درون متن فرهنگ معاصر بازخوانی می‌نماید؛ تلاشی که هم برای هنرمندان سودمند است و هم برای منتقدان نظری. از نظر زمینه‌ی نظری، «دلوز در قابی دیگر» در ادامه‌ی جریان‌های انتقادی دهه‌ی ۹۰ و اوایل قرن ۲۱ نوشته شده است؛ جریانی که می‌کوشید فیلسوفانی چون دلوز و گاتاری را از برج عاج نظری به فضای زندگی روزمره و تجربه‌ی هنری بیاورد. نویسندگان، به‌دلیل سابقه‌ی پژوهشی در حوزه‌ی سینما و رسانه، توانسته‌اند نگاهی هم‌زمان فلسفی و کاربردی به دلوز داشته باشند. در نهایت، کتاب «دلوز در قابی دیگر» نه‌فقط مقدمه‌ای برای ورود به اندیشه‌ی این فیلسوف فرانسوی است، بلکه راهنمایی برای مواجهه‌ای خلاقانه با آن نیز محسوب می‌شود. این اثر با وفاداری به عمق فلسفه‌ی دلوز، توانسته است درِ گفت‌وگو را برای مخاطب امروزی بگشاید و نشان دهد که چگونه مفاهیم دشوار می‌توانند الهام‌بخش خواندن، دیدن و حتی خلق آثار هنری باشند.