کتاب اقتدارگرایی ایرانی در عهد قاجار اثر محمود سریع القلم، انتشارات فرزان روز

به گزارش خبرگزاری مهر، کتاب دکتر محمود سریع‌القلم، استاد دانشگاه شهید بهشتی، با عنوان «اقتدارگرایی ایرانی در عهد قاجار» بر پایه چند فرض اصلی نوشته شده است. نخست، نویسنده به ۴۴ خصیصه روان‌شناختی در خلقیات ایرانی (صفحات ۱۸ تا ۲۱۶) اشاره می‌کند که به باور او مانع شکل‌گیری جامعه‌سازی، نظام‌سازی و پیشرفت ایران بوده‌اند. دومین محور، تعارض‌های بنیادین میان سه جریان اثرگذار در نیمه دوم دوران قاجار است: روحانیت، بازار و روشنفکری. این سه جریان با وجود همکاری‌های ظاهری و موقتی برای براندازی استبداد و برقراری مشروطه، در لایه‌های عمیق‌تر دچار اختلاف و تضاد جدی بودند. سومین عامل، نقش گسترده و تعیین‌کننده نیروهای خارجی، به‌ویژه روسیه و انگلستان، در امور داخلی ایران است که مسیر سیاست و اصلاحات را تحت‌تأثیر قرار داد. چهارمین نکته، ناآگاهی درباریان، سیاستمداران و حتی روشنفکران ایرانی از تحولات بزرگ سیاسی جهان و فقدان درک درست از ضرورت موضع‌گیری‌های تازه در برابر این تغییرات بود. سریع‌القلم بر اساس این چهار زمینه، چگونگی دوام و تقویت اقتدارگرایی در ساختار شاهنشاهی قاجار را توضیح می‌دهد و برای اثبات دیدگاه خود، مستقیماً به شواهد تاریخی استناد می‌کند. این کتاب علاوه بر چارچوب نظری خود، بارها به خلقیات ایرانی اشاره می‌کند که تا امروز نیز تداوم یافته‌اند. نویسنده برای نمونه به رفتارهایی چون عصبانیت ناگهانی در رخدادهایی مانند تصادفات رانندگی یا گسستن دوستی‌های دیرینه به بهانه‌های جزئی اشاره دارد. او سپس با مقایسه رفتارها و ساختارهای سیاسی ایران با سه تیپ نظام سیاسی جهان ــ نظام‌های آزاد و توسعه‌یافته، نظام‌های بسته و اقتدارگرا و نظام‌هایی که از اقتدارگرایی عبور کرده و دچار تحول شده‌اند ــ تلاش می‌کند این پرسش اصلی را مطرح کند که گذر از اقتدارگرایی به سوی جامعه مدنی و دولت-ملت چگونه ممکن است. با این حال، روایت کتاب همچنان برخی پرسش‌ها و نکات ناگفته را باقی می‌گذارد؛ مسائلی که اگر طرح شوند، می‌توانند زمینه‌ای برای گفت‌وگو و نقد مستقیم با مؤلف فراهم آورند.