کتاب سفرنامه ناصر خسرو اثر ذبیح الله صفا، انتشارات امیرکبیر

سفرنامه ناصر خسرو قبادیانی مروزی، به کوشش دکتر محمد دبیرسیاقی، از مهم‌ترین و شناخته‌شده‌ترین آثار سفرنامه‌نویسی در ادبیات فارسی است. این کتاب، علاوه بر متن اصلی، با حواشی، تعلیقات و فهارس اعلام تاریخی منتشر شده و برای خوانندگان ارزش پژوهشی و ادبی فراوانی دارد. این اثر نفیس به قلم ناصر خسرو قبادیانی بلخی نگاشته شده و گزارشی است از سفری هفت‌ساله که در سال ۴۳۷ هجری قمری از شهر مرو آغاز و در سال ۴۴۴ هجری قمری در بلخ پایان یافته است. ناصر خسرو در طول این سفر از شهرها و مناطق بسیاری دیدن کرده و شرحی دقیق از آن‌ها به‌جا گذاشته است. از میان این شهرها می‌توان به سرخس، نیشابور، دامغان، سمنان، قزوین، شمیران، شام، بیروت، حیفا، بیت‌المقدس، مکه، مدینه، قاهره، اسکندریه، بصره و اصفهان اشاره کرد. آغاز این سفر ماجرای جالبی دارد؛ ناصر خسرو پس از خوابی تأثیرگذار تصمیم گرفت از شغل دیوانی خود کناره‌گیری کند و راه حج و زیارت خانه خدا را در پیش گیرد. همین تصمیم سرآغاز نگارش یکی از برجسته‌ترین متون سفرنامه‌ای فارسی شد. سفرنامه ناصر خسرو سرشار از اطلاعات تاریخی، جغرافیایی و فرهنگی درباره شهرها و مردمانی است که او در مسیر خود با آنان روبه‌رو شده است. این کتاب جزئیاتی ارزشمند درباره آداب و رسوم، مراسم مذهبی، ساختار اجتماعی، معماری بناها، وضعیت معیشت مردم، و نیز نظام تجارت و اقتصاد مناطق مختلف ارائه می‌دهد. ویژگی برجسته نثر ناصر خسرو، سادگی و روانی بیان اوست. او بدون استفاده از تکلف و پیچیدگی، صادقانه و با نگاهی بی‌طرف، دیده‌ها و تجربه‌های خود را روایت می‌کند. توصیف‌های مستقیم و روشن او باعث می‌شود خواننده به‌راحتی با فضای سفر همراه شود و اهمیت آنچه روایت شده را درک کند. سفرنامه ناصر خسرو قبادیانی مروزی، نه‌تنها یک متن ادبی شاخص بلکه سندی تاریخی و اجتماعی است که بازتابی از اوضاع سیاسی، اقتصادی و فرهنگی قرن پنجم هجری قمری به شمار می‌آید. این کتاب در زمره نخستین سفرنامه‌های نوشته‌شده به زبان فارسی جای دارد و به همین دلیل جایگاه ویژه‌ای در تاریخ ادبیات و فرهنگ ایران دارد.