کتاب دیلماج اثر حمیدرضا شاه آبادی، انتشارات افق

در این کتاب، هدف اصلی ما دستیابی به چهره واقعی میرزا یوسف است. با توجه به اختلاف فراوان در منابع تاریخی، رسیدن به چنین هدفی دشوار می‌نماید؛ با این حال، کوشش ما بر آن است که فارغ از هرگونه پیش‌داوری و بر پایه اسناد معتبر و منابع موجود، به‌ویژه زندگی‌نامه خودنوشت او، گام‌به‌گام تصویری دقیق و واقعی از میرزا یوسف ترسیم کنیم. بی‌تردید برای شناخت بهتر وی، نیازمند بررسی زندگی و نقش کسانی هستیم که با او هم‌نشین و همراه بوده‌اند. ### منابع شناخت میرزا یوسف منابع ما در شناخت میرزا یوسف محدود نیست. گرچه او هیچ‌گاه آوازه‌ای همچون میرزا ملکم‌خان ناظم‌الدوله ـ که زمانی از مریدانش به شمار می‌رفت ـ یا میرزا فتحعلی آخوندزاده نیافت، اما در بسیاری از منابع تاریخی، به‌ویژه آن دسته که به حرکت‌های مشروطه‌خواهی در گیلان پرداخته‌اند، نام و نقش او بارها ذکر شده است. به عنوان نمونه، لویی رابینو در کتاب «مشروطه گیلان» در شرح رخدادهای طالش و کرکانرود چندین بار نام میرزا یوسف و گزارش اعمال او را آورده است. این اهمیت بسزایی دارد، زیرا خودِ میرزا یوسف در خاطراتش تنها به‌اختصار از این وقایع سخن گفته است. از دیگر منابع قابل‌توجه، گزارش‌های پورت‌های نظمیه در دوره ناصرالدین‌شاه و مظفرالدین‌شاه قاجار است که در مواردی به زندگی میرزا یوسف و برخی رویدادهای مرتبط اشاره می‌کند. همچنین کتاب «تاریخ آغازین فراماسونری در ایران» با تکیه بر اسناد معتبر، چگونگی ورود میرزا یوسف به لژ فراماسونری و فعالیت‌های او در این محفل را روشن می‌سازد. ### مهم‌ترین منبع؛ زندگی‌نامه خودنوشت با این همه، مهم‌ترین و ارزنده‌ترین منبع برای شناخت دقیق شخصیت میرزا یوسف، زندگی‌نامه خودنوشت اوست؛ مجموعه‌ای حجیم و مفصل که به لطف آقای محمدرضا مستوفی‌نیا ـ نوه برادر میرزا یوسف و کارمند اداره دارایی مرکز ـ در اختیار نگارنده قرار گرفته است. اصالت این زندگی‌نامه پس از بررسی‌های کارشناسانه تأیید شده و از ارزش بالایی برخوردار است. میرزا یوسف نگارش این اثر را در مسیر سفر به لندن برای دیدار با میرزا ملکم‌خان آغاز کرد. او ابتدا به توصیف حوادث گذشته زندگی خود پرداخته و سپس یادداشت‌های روزانه و دقیق را به طور پیوسته به آن افزوده است. زبان این نوشته ساده و روان است؛ زبانی که میرزا یوسف آن را به پیروی از سبک میرزا ملکم‌خان برگزید. هرچند در برخی دیگر از نوشته‌های او، به اقتضای موضوع، بیانی دشوارتر دیده می‌شود، اما در مجموع می‌توان همه آثار باقی‌مانده از میرزا یوسف را قابل فهم و خواندنی دانست. ### دیگر آثار و تکمیل تصویر میرزا یوسف زندگی‌نامه خودنوشت میرزا یوسف، در کنار رساله‌های سه‌گانه او به نام‌های «رساله عشقیه»، «در حصول آزادی» و «طریق آدمیت»، تصویری جامع از شیوه تفکر و جهان‌بینی وی ارائه می‌دهد. با بررسی این منابع می‌توان با سیر اندیشه و باورهای او آشنا شد. علاوه بر این، مطالعه گزارش‌های پراکنده‌ای همچون اسناد تلگرافخانه گیلان در جنبش مشروطیت و خاطرات محمدعلی فروغی ذکاءالملک نیز شناخت ما را از زندگی و شخصیت میرزا یوسف خان مستوفی کامل می‌سازد. به این ترتیب، با اتکا به مجموعه‌ای گسترده از منابع تاریخی، اسناد رسمی و نوشته‌های شخصی، می‌توان تصویری نزدیک‌تر به واقعیت از میرزا یوسف و جایگاه او در تحولات فکری و سیاسی عصر مشروطه به دست آورد.