کتاب تاریخ بیهقی اثر ابوالفضل بیهقی، ترجمه علی اکبر فیاض، انتشارات علم

تاریخ بیهقی یا «تاریخ مسعودی»، اثری برجسته از «ابوالفضل بیهقی» است که موضوع اصلی آن به شرح تاریخ پادشاهی «مسعود غزنوی»، فرزند سلطان «محمود غزنوی»، می‌پردازد. این کتاب تنها به دوره غزنویان محدود نمی‌شود، بلکه بخش‌هایی ارزشمند از تاریخ صفاریان، سامانیان و نیز وقایع پیش از سلطنت محمود غزنوی را نیز در بر دارد. نسخه اصلی این اثر در حدود سی جلد بوده است، اما به فرمان سلطان مسعود بخش زیادی از آن از میان رفت و امروزه تنها حدود پنج مجلد از آن باقی مانده است. برخی از نویسندگان و تاریخ‌نگاران، از جمله «ابن فندق بیهقی» که در سال ۴۹۰ هجری قمری در بیهق زاده شد، این کتاب را «تاریخ ناصری» نامیده‌اند. علت این نام‌گذاری به دو احتمال باز می‌گردد: نخست، به اعتبار لقب «سبکتگین» پدر محمود غزنوی که «ناصرالدین» بود و از آن‌جا که کتاب به تاریخ خاندان و فرزندان او اختصاص داشت، چنین نامی گرفته است. دوم، به لقب «ناصرالدین‌الله» که از آنِ سلطان مسعود بوده است. این اثر در طول زمان با نام‌های گوناگونی شناخته شده است؛ از جمله «تاریخ آل ناصر»، «تاریخ آل سبکتگین»، «جامع‌التواریخ» (البته باید توجه داشت که «جامع‌التواریخ» رشیدالدین فضل‌الله اثری دیگر در چهار مجلد است)، «جامع فی تاریخ سبکتگین» و سرانجام «تاریخ بیهقی». شهرت کنونی آن بیشتر به سبب بی‌توجهی به نام نخستین یعنی «تاریخ ناصری» و رواج تدریجی عنوان‌های دیگر پدید آمده است. بخش‌های باقی‌مانده این کتاب که بیشتر به رویدادهای زمان سلطان مسعود می‌پردازد، با نام «تاریخ مسعودی» نیز خوانده می‌شود و از ارزشمندترین منابع تاریخی برای شناخت دوره غزنویان و ساختار اجتماعی و سیاسی آن عصر به شمار می‌آید.