کتاب تاریخ طبری اثر محمدبن جریر طبری، ترجمه ابوالقاسم پاینده، انتشارات اساطیر

تاریخ الرسل و الملوک یا تاریخ الامم و الملوک، که بیشتر با نام «تاریخ طبری» شناخته می‌شود، اثری است به زبان عربی نوشته محمد بن جریر بن یزید بن کثیر بن غالب طبری، تاریخ‌نگار و پژوهشگر ایرانی مسلمان در اواخر سده سوم هجری. این کتاب ارزشمند، از مهم‌ترین منابع تاریخی اسلامی و ایرانی به شمار می‌رود. تاریخ طبری روایت خود را از آفرینش جهان آغاز می‌کند و سپس داستان پیامبران و پادشاهان کهن را بازگو می‌نماید. در ادامه، مؤلف به تاریخ پادشاهان ساسانی می‌پردازد و پس از آن زندگی پیامبر اسلام، حضرت محمد، را شرح می‌دهد. بخش‌های مربوط به تاریخ اسلامی، از آغاز هجرت به مدینه تا سال ۲۹۳ هجری قمری، به ترتیب سال‌ها تنظیم شده و وقایع را به شکل سال‌شمار یا وقایع‌نگاری بیان می‌کند. این اثر بزرگ دارای دو بخش کلی است: ۱. تاریخ پیش از اسلام: این بخش که مهم‌ترین و مشهورترین قسمت کتاب محسوب می‌شود، پس از تکمیل تفسیر طبری (تفسیر قرآن) به نگارش درآمده است. ۲. تاریخ پس از اسلام: در این بخش، طبری وقایع را به صورت وقایع‌نگاری نقل می‌کند. این قسمت خود به سه بخش جداگانه تقسیم می‌شود و تفصیل گسترده‌ای از سیره پیامبر اسلام و حوادث پس از او ارائه می‌دهد. درباره زمان آغاز نگارش تاریخ طبری دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد. برخی بر این باورند که او در سال ۲۱۰ هجری قمری به تألیف کتاب خود پرداخته است. همچنین گفته می‌شود طبری بخش مربوط به تاریخ عباسیان را در کتابی مستقل با عنوان «القطعین» نوشته است که نشان می‌دهد وی تاریخ خود را تنها تا پایان روزگار عباسیان دنبال کرده است. تاریخ طبری در ۱۶ جلد تدوین شده و به عنوان مرجع اصلی تاریخ ایران تا آغاز سده چهارم هجری شناخته می‌شود. این کتاب منبع مهم بسیاری از تاریخ‌نگاران پس از طبری در نگارش تاریخ اسلام بوده است. افزون بر این، نسخه‌ای پنج‌جلدی از کتاب نیز منتشر شده که با عنوان «جزئیات» شناخته می‌شود. تاریخ طبری نه تنها یکی از ارزشمندترین منابع تاریخ اسلام و ایران است، بلکه اثری بنیادین در دانش تاریخ‌نگاری به شمار می‌رود و همچنان جایگاهی ویژه در میان پژوهشگران دارد.