کتاب جو آدمکش اثر تریسی لتس، ترجمه مهدی کیامهر، انتشارات یکشنبه

نمایشنامه‌ی «جو آدمکش» اثر تریسی لتس، نخستین‌بار در سال ۱۳۷۲ (۱۹۹۳ میلادی) در تئاتر استپن‌وولف شیکاگو به صحنه رفت. این نمایش یک تریلر روان‌شناختی و خشن با لحنی گزنده و طنز سیاه است که در فضایی بسته و خفه‌کننده، فرایند فروپاشی یک خانواده‌ی از‌هم‌گسیخته را بازنمایی می‌کند. لتس با خلق تنها پنج شخصیت، داستانی ساده اما به‌شدت پرکشش و آزاردهنده می‌سازد. کریس اسمیت، جوانی گرفتار در تجارت مواد مخدر که بدهی‌های سنگین و آینده‌ای تباه دارد، تصمیم می‌گیرد مادر غایب و بی‌اعتنای خود را برای دستیابی به بیمه‌ی عمرش به قتل برساند. او با کمک پدرش انسل و نامادری‌اش شارلا، نقشه‌ی قتل را می‌ریزد و برای اجرای آن، جو کوپر، پلیسی فاسد و آدمکش حرفه‌ای را اجیر می‌کند. اما ناتوانی خانواده در پرداخت پیش‌پرداخت، معادله را تغییر می‌دهد؛ جو از آن‌ها می‌خواهد داتی، خواهر ساده‌دل و آسیب‌پذیر کریس، را به‌عنوان گروگان انسانی در اختیار او بگذارند. این خواسته همه‌چیز را تغییر می‌دهد و کنترل خانواده به‌کلی به دست جو می‌افتد. معامله‌ای که سرد و حساب‌شده آغاز می‌شود، خیلی زود به کابوسی از اجبار جنسی، خشونت و فروپاشی اخلاقی بدل می‌گردد. در هسته‌ی این نمایش، مفاهیمی چون طمع، فساد اخلاقی و استثمار قرار دارد. هر یک از شخصیت‌ها که به نوعی با فقر، سرخوردگی و بن‌بست اجتماعی دست‌به‌گریبان‌اند، در برابر وسوسه‌ی پول نقد مرزهای اخلاقی را می‌شکنند. خشونت به عنوان تنها ابزار حل مشکلات عمل می‌کند و انسانیت رنگ می‌بازد. جو کوپر با چهره‌ای بی‌احساس و رفتاری اقتدارگرایانه، دیگران را تحت سلطه می‌گیرد و داتی را به ابزاری برای بهره‌کشی عاطفی و جنسی بدل می‌سازد. اینجا نمایشنامه صرفاً بازنمایی خشونت نیست، بلکه خشونت را به‌عنوان محصولی نظام‌مندِ ناشی از روابط نابرابر، فقر ساختاری و سلطه‌ی مردانه به نقد می‌کشد. فضای مکانی نمایش نیز کاملاً در خدمت این مضامین است. داستان در یک خانه‌ی تریلر کهنه و ژولیده در حاشیه‌ی دالاس جریان دارد؛ محیطی تنگ و فقیرانه که همچون شخصیت ششمی عمل می‌کند و در هر لحظه اضطراب، ناامیدی و حس خفگی را به صحنه تزریق می‌کند. دیالوگ‌ها نیز نقش مهمی در لایه‌برداری از روان شخصیت‌ها دارند: از وحشت و درماندگی کریس گرفته تا بی‌تفاوتی انسل، از تهدیدهای سرد و سنجیده‌ی جو تا صداقت کودکانه و شکننده‌ی داتی. طنز تلخ، فحاشی و مکث‌های سنجیده در گفت‌وگوها، به نمایش ریتمی خاص و بیانی واقع‌گرایانه می‌دهند. تریسی لتس در «جو آدمکش» هم نقدی تیز بر ساختار خانواده‌ی آمریکایی ارائه می‌دهد و هم فروپاشی ارزش‌ها در طبقات فرودست را برملا می‌سازد. سبکی که با عنوان «گوتیک تریلر پارک تگزاسی» شناخته می‌شود، در این اثر به اوج می‌رسد؛ سبکی که خشونت روزمره را با طنزی سیاه می‌آمیزد و به‌جای شوکه‌کردن صرف، کارکردی افشاگرانه می‌یابد. خشونتی که در عین حال بیمارگونه جذاب است، مخاطب را گاهی به خنده وامی‌دارد و هم‌زمان او را شرم‌زده می‌کند. این نمایش با اجراهای موفق بین‌المللی، از برادوی تا وست‌اند لندن، و دریافت جوایزی چون فرینج‌فرست، جایگاه خود را به‌عنوان اثری جسور و تکان‌دهنده تثبیت کرده است. منتقدان، از جمله نشریه‌ی Revivals، بر توانایی لتس در ترکیب رئالیسم بی‌رحمانه با ساختاری دراماتیک و پرتعلیق تأکید کرده‌اند؛ نمایشی که نه برای جلب همدلی، بلکه برای پرتاب مخاطب به دل کابوسی زمینی خلق شده است. اثر، تماشاگر را ناگزیر می‌سازد با پرسش‌هایی دشوار درباره‌ی اخلاق، قدرت، فقر و بقا روبه‌رو شود. «جو آدمکش» نمایشی کوتاه اما کوبنده، تیره اما افشاگر، آزاردهنده اما غیرقابل‌چشم‌پوشی است؛ نمایشی که با سناریوهایی شوک‌آور، پرده از تاریکی زندگی خانوادگی و اجتماعی طبقات فرودست آمریکا برمی‌دارد. در نهایت، تریسی لتس با لحنی خشن و بی‌پروا، تماشاگر را وامی‌دارد نه‌تنها از آنچه می‌بیند وحشت کند، بلکه از آنچه همیشه چشم بر آن بسته است، شرمگین شود.