کتاب مسئله آفرینش اثر قاسم اخوان نبوی، انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی

مسئله آفرینش از بنیادی‌ترین موضوعات مشترک در سه حوزه معرفت بشری یعنی علم، دین و فلسفه است؛ موضوعی که از دیرباز همواره مورد توجه و تأمل اندیشمندان این سه حوزه قرار داشته است. در این مسئله، پیوند و ارتباط میان فیزیک، فلسفه و الهیات به‌روشنی آشکار می‌شود و همین امر سبب شده است که آفرینش به‌عنوان یکی از محوری‌ترین مباحث در فلسفه علم و فلسفه دین جایگاه ویژه‌ای بیابد. از یک‌سو، کیهان‌شناسان و اخترفیزیک‌دانان در باب آفرینش اظهار نظر کرده‌اند و از سوی دیگر، متکلمان و الهی‌دانان نیز این موضوع را از منظر الهیاتی بررسی نموده‌اند. دلیل اهمیت این بحث آن است که در مرز دانش تجربی، پرسش‌هایی اساسی وجود دارد که علم به تنهایی قادر به پاسخ‌گویی به آن‌ها نیست. در چنین مواردی، مبانی متافیزیکی و الهیاتی لازم و ضروری می‌شود؛ به‌ویژه در ارتباط با مسئله فعل الهی و چگونگی فاعلیت خداوند در جهان. در الهیات، به طور کلی سه مبنا برای تبیین رابطه خداوند با جهان مطرح می‌شود: «علیت بالا به پایین»، «علیت جزء و کل» و «علیت پایین به بالا». در مسیحیت، بر پایه این سه مبنا، دیدگاه‌های گوناگونی شکل گرفته است که مهم‌ترین آن‌ها عبارت‌اند از: الهیات طبیعی، الهیات طبیعت، الهیات پویشی و الهیات سیستماتیک. بااین‌حال، رویکردهای اخیر، یعنی الهیات پویشی و سیستماتیک، در تفسیر رابطه خداوند و جهان با چالش‌هایی جدی روبه‌رو هستند؛ زیرا براساس این دیدگاه‌ها، نسبت خداوند و جهان همچون رابطه جزء و کل یا پیوند میان اجزای یک کل تبیین می‌شود که با آموزه‌های اصیل دینی سازگار نیست. این کتاب از یک سو، به بررسی تطبیقی مباحث الهیات اسلامی درباره آفرینش با دیدگاه‌های الهیاتی برخی فیزیک‌دانان معاصر مانند جان پوکینگ‌هورن می‌پردازد و از سوی دیگر، الهیات اسلامی مبتنی بر مبانی حکمت صدرایی را به‌عنوان بدیلی توانمند در برابر سایر رویکردهای الهیاتی معرفی می‌کند. بر اساس این دیدگاه، پرسش‌های مرزی در مسئله آفرینش با دقت بیشتری قابل تبیین است و در عین حال، می‌توان میان آن و دستاوردهای علمی معاصر، به‌ویژه یافته‌های فیزیک کوانتوم، نوعی ارتباط غیرمستقیم برقرار نمود.