کتاب مسئله غامض اثر تام استاپارد، ترجمه سمیرامیس بابایی، انتشارات نشر ثالث

«مسئله غامض» نمایشنامه‌ای فلسفی و عمیق از تام استاپارد است که با رویکردی تأمل‌برانگیز به پرسش‌های بنیادین درباره آگاهی، اخلاق و ماهیت تفکر انسان می‌پردازد. این اثر برجسته نخستین‌بار در سال ۲۰۱۵ در تئاتر ملی لندن روی صحنه رفت و عنوان خود را از مفهوم مشهور «مسئله غامض» در اندیشه دیوید چالمرز، فیلسوف ذهن، وام گرفت. پرسش محوری این مفهوم آن است که چگونه و چرا تجربه‌های ذهنی و آگاهانه از فرآیندهای فیزیکی مغز پدید می‌آیند؛ پرسشی که در قلب فلسفه ذهن و علوم شناختی جای دارد. استاپارد، که به خلق آثاری پرمغز و پیچیده شهرت دارد، در این نمایشنامه مرزهای علم و فلسفه را درهم می‌آمیزد و جدالی فکری را پیش می‌کشد: آیا آگاهی را می‌توان تنها با تکیه بر علوم اعصاب و زیست‌شناسی تکاملی توضیح داد، یا آن‌که چیزی فراتر از ماده و مکانیزم‌های فیزیکی در وجود انسان نهفته است که از دسترس علم بیرون می‌ماند؟ داستان نمایش حول شخصیت «هیلدگارد (هیلد) ملک»، پژوهشگر روان‌شناسی در مؤسسه کرول برای علوم مغز، شکل می‌گیرد. هیلد برخلاف اغلب همکارانش که ذهن را محصولی صرف از فرآیندهای شیمیایی و عصبی می‌دانند، به مفاهیمی چون نوع‌دوستی، اخلاق و حتی دعا باور دارد؛ مفاهیمی که سایر محققان آن‌ها را توهماتی تکاملی و ابزاری برای بقا تلقی می‌کنند. نقطه محوری درام، کشمکشی فکری و عاطفی است میان هیلد و «اسپایک» ــ استاد، همکار و معشوقه او ــ که دیدگاهی سرسختانه ماتریالیستی دارد و رفتار انسان را نتیجه جبر زیستی و برنامه‌ریزی ژنتیکی می‌داند. مناظره‌های فکری این دو، پرسش مرکزی نمایش را برجسته می‌کند: آیا می‌توان انسان را تنها بر اساس داده‌های علمی و الگوریتم‌های مغزی تحلیل کرد یا حقیقتی ورای علم در وجود او جریان دارد؟ در کنار این ماجرا، شخصیت «جری کرول»، میلیاردر سرمایه‌گذار و حامی مالی مؤسسه، بعدی تازه به داستان می‌افزاید. هدف ظاهری مؤسسه، پیشبرد تحقیقات درباره مغز و توسعه هوش مصنوعی است؛ بااین‌حال جاه‌طلبی‌های اقتصادی کرول پرسش‌های اخلاقی مهمی را برمی‌انگیزد: اگر آگاهی به یک فرمول محاسباتی تقلیل یابد، آینده انسانیت چه سرنوشتی خواهد داشت؟ با پیشرفت ماجرا، زندگی شخصی و حرفه‌ای هیلد درهم تنیده می‌شود. گذشته‌ای رازآلود، آمیخته با گناه، اخلاق و دغدغه رستگاری، لایه‌ای عاطفی به نمایش می‌بخشد و عمق وجودی شخصیت او را روشن‌تر می‌سازد. این گذشته همچون آینه‌ای نشان می‌دهد که پرسش از حدود علم و نقش تجربه انسانی، نه صرفاً موضوعی نظری، بلکه امری حیاتی و شخصی است. «مسئله غامض» در نهایت تجربه‌ای تئاتری هوشمندانه و تأثیرگذار خلق می‌کند؛ روایتی که بیننده را به رویارویی با بنیادی‌ترین پرسش‌های فلسفی و علمی وامی‌دارد. استاپارد با نبوغ همیشگی‌اش نمایشی ارائه می‌دهد که هم از بُعد فکری غنی و چالش‌برانگیز است و هم از نظر احساسی عمیق و تکان‌دهنده. برای دوست‌داران تلاقی فلسفه، علم و تجربه انسانی، این اثر یک سفر هنری فراموش‌نشدنی است؛ سفری که پرسش‌هایش تا مدت‌ها بعد از فرونشستن نور صحنه در ذهن باقی می‌ماند.