کتاب من و تو اثر مارتین بوبر، ترجمه ابوتراب سهراب، انتشارات فرزان روز

مارتین بوبر از فیلسوفانی است که در ایران چندان شناخته‌شده نیست. با این‌حال، او را در کنار کی‌یرکگور، به‌عنوان یکی از بنیان‌گذاران اگزیستانسیالیسم دینی و به‌ویژه فلسفۀ گفت‌وگو معرفی می‌کنند. اثر مشهور او با عنوان «من و تو»، که بی‌تردید شاهکار اندیشه‌اش به شمار می‌آید، نخستین‌بار در سال ۱۹۲۳ منتشر شد. این کتاب حاصل تجربه‌های شخصی بوبر و همچنین گفت‌وگوهای او با فیلسوفان، متکلمان و عارفان است و به شیوهای شاعرانه و غنایی نگاشته شده است. ایده‌ی اصلی بوبر در کتاب «من و تو»، تفسیر او از شیو‌ه‌های ارتباط انسان با جهان است. او بر این باور است که انسان می‌تواند به دو روش متفاوت با دیگری و با جهان مواجه شود. روش نخست که بوبر آن را «من-آن» می‌نامد، نوعی رابطه ابزاری است؛ در این حالت، دیگری به‌مثابه شیء یا وسیله‌ای برای رفع نیاز، و نه به‌عنوان موجودی مستقل و دارای ارزش ذاتی، در نظر گرفته می‌شود. به اعتقاد بوبر، روابط رایج در جهان مدرن عمدتاً از همین سنخ هستند و همین امر موجب تقلیل انسان و حذف جنبه‌های وجودی او می‌شود. اما شیوۀ دوم که بوبر آن را «من-تو» می‌نامد، گونه‌ای ارتباط اصیل و وجودی است. در این نوع رابطه، فرد با دیگری نه به‌عنوان شیء یا ابزار، بلکه به‌مثابۀ یک انسان، یک کل یگانه و غایتی در خود روبه‌رو می‌شود. در این مواجهه، «من» نیز شأنی تازه می‌یابد، تبدیل به موجودی مسئول و پاسخگو می‌شود و نسبت به «تو» رویکردی سرشار از احترام و پذیرش پیدا می‌کند. نکتۀ مهم اینجاست که بوبر این شیوه را تنها به رابطۀ میان دو انسان محدود نمی‌داند؛ بلکه آن را قابل تعمیم به طبیعت، هنر و حتی مفاهیم متعالی می‌داند. بوبر در تحلیل رابطۀ «من-تو»، افق تازه‌ای به سوی واقعیتی نامتناهی یعنی خدا می‌گشاید. او استدلال می‌کند که خدا حضوری زنده و واقعی است؛ حضوری که می‌توان با آن مواجه شد و او را با خطاب «تو» خواند. از نگاه بوبر، خدا صرفاً مفهومی عقلانی یا تجربه‌ای احساسی نیست؛ بلکه «تویی سرمدی» است و غایت نهایی هر رابطۀ «من-تو» به شمار می‌آید. بدین‌سان خداوند نه یک امر بیرونی و انتزاعی، بلکه حقیقتی درونی، زنده و رابطه‌ای است که در هستی و در وجود انسان جلوه‌گر می‌شود. بی‌هیچ تردیدی می‌توان گفت کتاب «من و تو» اثری تأثیرگذار و الهام‌بخش است؛ اثری که نه تنها ذهن خواننده را درگیر می‌کند، بلکه او را از نظر وجودی و معنوی نیز دگرگون می‌سازد و چشم‌اندازی نو از فلسفۀ گفت‌وگو و معنای رابطه‌ی انسانی و الهی پیش روی او قرار می‌دهد.