کتاب چرا سوسیالیسم نه اثر جرالد آلن کوهن، ترجمه شاپور اعتماد، انتشارات هرمس

کتاب «چرا سوسیالیسم نه» اثری است که با زبانی روشن، ساده و قابل‌فهم نوشته شده و بیش از آن‌که یک رساله‌ی صرفاً اقتصادی و فنی باشد، به‌عنوان کاوشی فلسفی در زمینه‌ی جذابیت اخلاقی اصول سوسیالیستی شناخته می‌شود. جی. ای. کوهن، فیلسوف برجسته‌ی مارکسیست و اندیشمند برابری‌خواه، خواننده را به چالشی اساسی دعوت می‌کند: آیا سوسیالیسم تنها به‌لحاظ اخلاقی مطلوب است یا می‌تواند در دنیای واقعی نیز تحقق پیدا کند؟ کوهن در ابتدای کتاب بحث خود را با یک آزمایش فکری ساده آغاز می‌کند: سفر کمپینگ. او از خوانندگان می‌خواهد تصور کنند گروهی از دوستان به سفری رفته‌اند؛ جایی که منابع و وظایف میان افراد بدون سلسله‌مراتب یا استثمار تقسیم می‌شود. در چنین فضایی، همکاری، حمایت متقابل و نبود نابرابری امری کاملاً طبیعی و عادلانه به نظر می‌آید. هیچ‌کس منابع را احتکار نمی‌کند، هیچ‌کس در برابر کمک دستمزدی مطالبه نمی‌کند و هیچ‌کس در پی سودجویی به زیان دیگران نیست. به باور کوهن، این مدل تعاونی نمونه‌ای کوچک اما قدرتمند از ایده‌آل سوسیالیسم است؛ سیستمی که بر پایه‌ی عدالت، اجتماع و انصاف بنا می‌شود، نه رقابت و منفعت شخصی. بااین‌حال، کوهن اذعان می‌کند که جهان واقعی را نمی‌توان با یک سفر کوتاه مقایسه کرد. ساختارهای اقتصادی پیچیده، نیاز به هماهنگی در مقیاس کلان، تأثیر تاریخ و حتی ویژگی‌های ذاتی انسان، تحقق کامل سوسیالیسم را دشوار می‌سازد. پرسش اصلی از نظر او این است: اگر ما در محیط‌های کوچک‌تر و روابط نزدیک انسانی، ارزش و جذابیت اخلاقی سوسیالیسم را می‌پذیریم، چرا نباید برای گسترش همین اصول در سطح وسیع‌تر اجتماعی تلاش کنیم؟ کوهن به موانع تحقق سوسیالیسم بی‌توجه نیست. او به دشواری‌های مربوط به انگیزه‌های فردی، طراحی نهادی و ساختارهای اقتصادی گسترده اشاره می‌کند. هم‌زمان، سوسیالیسم را در برابر سرمایه‌داری قرار می‌دهد؛ نظامی که بر پایه‌ی رقابت، سود شخصی و مکانیسم بازار شکل گرفته است. درحالی‌که کوهن بر برخی مزایای عملی سرمایه‌داری اذعان دارد، تأکید می‌کند که این سیستم مشکلات عمیقی چون نابرابری و استثمار را به همراه دارد و از منظر اخلاقی دچار کاستی‌های جدی است. او همچنین شکست‌های تاریخی سوسیالیسم را بررسی می‌کند و استدلال می‌آورد که ریشه‌ی مشکلات نه در اصول و ارزش‌های والای سوسیالیستی، بلکه در شیوه‌های اجرای آن بوده است. از نگاه او، این موضوع نباید مانعی برای ادامه‌ی تلاش در جهت تحقق آرمان‌های عدالت‌خواهانه‌ی سوسیالیسم باشد، حتی اگر تاکنون الگوی نهادی کاملاً موفقی از آن عرضه نشده باشد. کتاب «چرا سوسیالیسم نه» نه‌تنها بررسی‌کننده‌ی یکی از ماندگارترین مباحث سیاسی و اقتصادی دوران معاصر است، بلکه فرصتی برای بازاندیشی در باب عدالت، برابری و همکاری انسانی فراهم می‌آورد. کوهن به‌جای ارائه‌ی نقشه‌ای دقیق برای برپایی سوسیالیسم، خواننده را دعوت می‌کند تا شهود اخلاقی و باورهای درونی خود را درباره‌ی انصاف، عدالت و ارزش‌های جمعی محک بزند. فارغ از این‌که مخاطب در نهایت موافق یا مخالف استدلال‌های کوهن باشد، این اثر نقطه‌ی آغازی تأمل‌برانگیز و روشنگرانه برای بحث درباره‌ی سوسیالیسم و نسبت آن با سرمایه‌داری محسوب می‌شود.