کتاب دانشنامۀ هنر اسلامی به روایت تصویر اثر جووانی کوراتولا، ترجمه هرمز ریاحی، انتشارات فرهنگ نشر نو

جووانی کوراتولا، باستان‌شناس و مورخ هنر ایتالیایی، یکی از برجسته‌ترین متخصصان در حوزه هنر و تمدن اسلامی است. کتاب ارزشمند او با عنوان «دانشنامۀ هنر اسلامی به روایت تصویر» که نخستین‌بار در سال ۲۰۰۶ منتشر شد، سفری جامع در قلمرو گسترده تمدن اسلامی به شمار می‌آید؛ سفری از شکوفایی هنر و معماری تا لایه‌های تاریخی و فرهنگی که این تمدن را به یکی از پرنفوذترین فرهنگ‌های جهان بدل ساخته است. کوراتولا در این اثر تلاش دارد اسلام را نه صرفاً به مثابه یک دین یا ایدئولوژی، بلکه به‌عنوان یک تمدن زنده و پویا معرفی کند. او با تمرکز بر دستاوردهای هنری، علمی و فلسفی مسلمانان نشان می‌دهد که این تمدن چگونه در طول قرن‌ها، از اندلس در غرب تا شبه‌قاره هند در شرق، میراثی بی‌مانند از تعامل فرهنگی، ابتکار هنری و خلاقیت انسانی به جای گذاشته است. در بخش‌های آغازین کتاب، نویسنده با مرور ظهور اسلام در شبه‌جزیرۀ عربستان و فتوحات اولیه، دلایل گسترش سریع آن در سرزمین‌هایی چون ایران، مصر و اندلس را بررسی می‌کند. او تأکید دارد که اسلام نه تنها به زور شمشیر، بلکه بیشتر به‌واسطۀ انعطاف‌پذیری فرهنگی و پذیرش سنت‌های بومی توانست در مناطق مختلف ریشه بدواند و تداوم یابد. بخش اصلی و قلب کتاب به شاهکارهای هنر اسلامی و معماری آن اختصاص دارد. کوراتولا با معرفی آثاری ماندگار همچون مسجد جامع قرطبه، قصر الحمرا در اسپانیا، گنبد سلطانیه در ایران و تاج‌محل در هند نشان می‌دهد که معماری اسلامی ترکیبی شگفت‌انگیز از هندسۀ مقدس، تزئینات انتزاعی و پیوندی عمیق با طبیعت است. او همچنین به هنرهای وابسته همچون خوش‌نویسی، سفالگری و قالیبافی توجه ویژه می‌کند و نقش آن‌ها را در تقویت و بازتاب هویت اسلامی تحلیل می‌نماید. یکی از ویژگی‌های مهم این کتاب، رویکرد بینارشته‌ای آن است؛ رویکردی که تاریخ، الهیات، هنر و جامعه‌شناسی را به هم پیوند می‌دهد. کوراتولا با چنین نگاهی توضیح می‌دهد که چگونه الگوهای هندسی در معماری مساجد، علاوه بر جنبه‌های زیبایی‌شناختی، بازتابی از جهان‌بینی اسلامی دربارۀ وحدت در کثرت به شمار می‌آیند. از دیدگاه او، هنر اسلامی هرگز «تزیینیِ صرف» نیست، بلکه زبانی بصری برای بیان مفاهیم متافیزیکی عمیق است. سبک نگارش نویسنده نیز قابل توجه است. او ضمن حفظ دقت علمی، از زبانی روان، جذاب و مخاطب‌پسند بهره می‌گیرد تا حتی خوانندگان غیرمتخصص نیز به‌راحتی با مباحث همراه شوند. روایت‌های تاریخی مانند داستان ساخت شهر بغداد یا سفرهای ابن بطوطه، به همراه توصیف‌های زنده از بناهای تاریخی، خواننده را در سفری تصویری به جهان اسلام غوطه‌ور می‌سازد. افزون بر این، استفاده از عکس‌ها و تصاویر فراوان در کتاب، فهم بهتر مفاهیم و ظرافت‌های هنر اسلامی را برای مخاطب ساده‌تر و عمیق‌تر می‌کند.