کتاب نغمه عشاق اثر مهدی الهی قمشه ای، ترجمه حسین الهی قمشه ای، انتشارات سخن

دیوان اشعار الهی را نباید از دیدگاه سبک‌شناسی و شیوه‌های متداول نخل‌بندی شاعران گذشته بررسی کرد، زیرا سراینده این آثار با تتبعات معمول در نظم و نثر پیشینیان انس و آشنایی نداشته است. وزن شعر او برخاسته از طبع موزون و ذوق طبیعی خویش است و قافیه را نیز نه بر اساس قواعد مرسوم، بلکه با الهام فطری بازشناخته و به کار بسته است. از همین رو، او در قالب اصول کلاسیک و دستور ائمه قدیم مقید نمانده و تنها آنچه با ذوق و روح خاص خویش سازگار یافته، به‌عنوان درست پذیرفته و در سروده‌های خود به‌کار گرفته است. الهی هیچ‌گاه به مدیحه‌سرایی نپرداخت و به‌کلی از ستایش شاهان و بزرگان و از قالب قصاید مدحیه ـ که در ادبیات فارسی جایگاهی مهم داشته ـ دوری جست. در حوزه غزل نیز او راه و رسم اهل حال را برگزید؛ جریانی که میان فلسفه، عرفان و شریعت در نوسان است و حال و هوای خاصی دارد. با این همه، غزلیات الهی از نظر زبان و ساختار وابسته به سبک عراقی است؛ سبکی که هنوز نیز در دیار عراق رواج دارد. برجستگی و لطف این غزل‌ها در آمیزش ظریف حقایق عرفانی با واژگان و تعابیر عاشقانه نهفته است؛ شیوه‌ای که یادآور راه و رسم حافظ و اوحدی است. با این حال، برخلاف حافظ که عمدتاً حقایق والای خود را در پوشش الفاظ عاشقانه و اصطلاحات رندانه پنهان می‌کرد، الهی گاه نخواسته یا نتوانسته است چنین پرده‌ای بر چهره مقاصد بنشاند و از لابه‌لای مصراع‌ها، حقیقتی ناب و آشکار رخ نموده است.