کتاب امپراتوری از یاد رفته باختر اثر هیو جرج رولینسن، ترجمه زهره محمدی یگانه، انتشارات جمهوری

کتاب «امپراتوری از یادرفته باختر» اثر هیو جورج رولینسن، یکی از پژوهش‌های ژرف، دقیق و ارزشمند درباره تاریخ امپراتوری یونانی-شرقی است که پس از فتوحات اسکندر مقدونی در آسیای میانه شکل گرفت. این اثر که در سال ۱۹۱۲ نگارش یافته و موفق به دریافت جایزه دانشگاهی هیر در کمبریج شده است، تاریخ سرزمینی را بررسی می‌کند که امروزه بخش‌هایی از افغانستان، شرق ایران و شمال پاکستان را دربر می‌گیرد. رولینسن در این کتاب با بهره‌گیری از منابع کهن یونانی، ایرانی و هندی همراه با شواهد باستان‌شناسی و سکه‌شناسی، تصویری جامع از امپراتوری باختر یا باکتریا ارائه می‌دهد. او روایت خود را با شرح تاریخ اولیه باختر و سلطه هخامنشیان بر این منطقه آغاز می‌کند و سپس به شکل‌گیری حکومت مستقل یونانی پس از فتوحات اسکندر می‌پردازد. یکی از بخش‌های مهم این کتاب، تحلیل جایگاه باختر به‌عنوان پلی میان شرق و غرب است. رولینسن نشان می‌دهد که این منطقه برای بیش از دو قرن عرصه تلاقی تمدن‌ها و فرهنگ‌های ایرانی، یونانی، هندی و آسیای میانه بوده است. او به‌ویژه به گسترش آیین بودایی در این سرزمین و نقش حاکمان یونانی در ترویج آن توجه می‌کند. تمرکز ویژه نویسنده بر دوران فرمانروایی مناندر، یکی از برجسته‌ترین پادشاهان باختر، از نقاط اوج کتاب به شمار می‌رود. او تأثیر عمیق مناندر را بر تحولات سیاسی، فرهنگی و مذهبی منطقه تحلیل کرده و سپس به عوامل افول تدریجی قدرت یونانیان و سقوط نهایی این امپراتوری در حدود سال ۱۳۵ پیش از میلاد می‌پردازد. بخشی دیگر از اثر به میراث فرهنگی و هنری باختر اختصاص دارد. رولینسن توضیح می‌دهد که چگونه درهم‌آمیزی عناصر یونانی با سنت‌های بومی موجب پدیدآمدن سبک هنری و معماری منحصربه‌فردی شد. او همچنین بر نقش مهم سکّه‌های باختری در تحول نظام پولی هند و آسیای میانه تأکید می‌کند. نقطه قوت اصلی کتاب در روش علمی و استفاده گسترده از منابع دست اول نهفته است. بهره‌گیری از متون کهن، کتیبه‌ها و شواهد سکه‌شناسی، گزارش او را مستند و دقیق ساخته است. با این حال، باید توجه داشت که این پژوهش در اوایل قرن بیستم نوشته شده و طبیعتاً بخشی از یافته‌های جدید باستان‌شناسی را شامل نمی‌شود. کتاب «امپراتوری از یادرفته باختر» پس از گذشت بیش از یک قرن از نگارش، همچنان یکی از منابع کلیدی برای درک تاریخ این منطقه به شمار می‌رود. این اثر هم تصویری روشن از دوره‌ای کمترشناخته‌شده در تاریخ ارائه می‌دهد و هم نشان می‌دهد که چگونه تعامل مداوم فرهنگ‌های شرقی و غربی به غنای تمدن بشری انجامیده است. در نهایت، اهمیت این کتاب در معرفی یکی از برجسته‌ترین نمونه‌های تعامل فرهنگی در جهان باستان است. رولینسن با بیانی علمی، روان و شیوا، تاریخ امپراتوری‌ای را روایت می‌کند که نقشی تعیین‌کننده در انتقال میراث و دستاوردهای فرهنگی میان شرق و غرب برعهده داشت.