کتاب جنبش‌های اجتماعی در ایران پس از اسلام اثر رضا رضازاده لنگرودی، انتشارات فرهنگ نشر نو

کتاب «جنبش‌های اجتماعی در ایران پس از اسلام» اثر رضا رضازاده لنگرودی، مجموعه‌ای ارزشمند از مقاله‌های نویسنده است که در یک مجلد گردآوری شده‌اند. این مقاله‌ها که در فاصله‌ی دهه‌ی شصت تا هشتاد شمسی در نشریات گوناگون به چاپ رسیده‌اند، به بررسی و تحلیل جنبش‌های سیاسی، دینی و اجتماعی ایران در چند قرن نخست پس از ظهور اسلام می‌پردازند. در بخش نخست کتاب که به جنبش‌های سیاسی اختصاص دارد، نویسنده به واکاوی رویدادهایی همچون جنبش ابومسلم خراسانی در بخارا، حرکت استادسیس و یوسف برم، شورش روستایی سپیدجامگان، قیام حسن اطراوش و نیز جنبش مرداویج گیلی و اسفار بن شیرویه می‌پردازد. لنگرودی در این بخش با نگاهی تحلیلی، ریشه‌های سیاسی و اجتماعی این جنبش‌ها را بررسی می‌کند. بخش دوم کتاب به جنبش‌های اعتقادی و مذهبی اختصاص یافته است. در این بخش، پژوهش‌هایی درباره‌ی گروه‌هایی چون مرجئه، خرمدینان، زنادقه و اندیشه‌های ابن‌مقفع ارائه شده و همچنین جنبش نقطوی محمود پسیخانی با دقت مورد مطالعه قرار گرفته است. نویسنده در این قسمت، تحولات فکری و دینی جامعه‌ی ایران را در بستر زمان تحلیل می‌کند و ارتباط آن‌ها را با ساختارهای قدرت و جریان‌های فکری جهانی نشان می‌دهد. بخش سوم و پایانی کتاب به طور ویژه به جنبش قرمطیان اختصاص دارد. در این بخش، لنگرودی ضمن ارائه‌ی کتاب‌شناسی تحلیلی جنبش قرمطیان، دیدگاه طبری درباره‌ی پیدایش آن‌ها را بررسی کرده و همچنین فعالیت قرمطیان در مناطق بحرین، یمن و خراسان را تحلیل می‌کند. رضا رضازاده لنگرودی در اثر خود، «جنبش‌های اجتماعی در ایران پس از اسلام»، با بهره‌گیری از منابع متنوع شرقی و غربی، تصویری جامع و همه‌جانبه از کنشگران سیاسی و اجتماعی سده‌های نخستین پس از ورود اسلام به ایران ارائه می‌دهد. او تلاش کرده است تا عملکرد چهره‌هایی را تحلیل کند که در میانه‌ی نزاع‌های قدرت و مناقشه‌های دینی، به مبارزه برخاستند و نام خود را در تاریخ اجتماعی و سیاسی ایران ماندگار کردند.