کتاب مضامین اصلی قرآن اثر فضل الرحمان، ترجمه فاطمه علاقه بندی، انتشارات کرگدن

فضل‌الرحمن ملک، نویسنده کتاب «مضامین اصلی قرآن»، از برجسته‌ترین متفکران و پژوهشگران اسلامی قرن بیستم به شمار می‌آید. او به‌سبب اندیشه‌های نواندیشانه‌اش دربارهٔ اسلام، و همچنین مطالعات ارزشمندی که در زمینه هرمنوتیک و فهم قرآن انجام داده، شهرتی گسترده یافته است. فضل‌الرحمن عضو «انجمن مرکزی مطالعات اسلامی کراچی» بود و از نویسندگان مجموعه علمی «تاریخ اسلام کمبریج» نیز به شمار می‌رفت. فضل‌الرحمن ملک در شهر هزاره هند، که امروزه در قلمرو پاکستان قرار دارد، چشم به جهان گشود و تحصیلات ابتدایی خود را نیز در همان‌جا گذراند. او از متفکران اهل سنت بود و پدرش نیز از علمای برجسته همین مکتب به شمار می‌آمد. پس از طی تحصیلات مقدماتی، برای ادامه آموزش به دانشگاه آکسفورد رفت و در آنجا رساله دکتری خود را با موضوع فلسفه ابن‌سینا نگاشت. تا پیش از دعوت رئیس‌جمهور تقریباً لائیک پاکستان برای بازگشت به کشور، عمده فعالیت‌های فضل‌الرحمن در حوزه‌ مباحث نظری، فلسفی، منطقی و فقهی و نیز در زمینه تفسیر قرآن متمرکز بود. در حدود سال ۱۳۴۰ خورشیدی (۱۹۶۰ میلادی)، پاکستان به‌تازگی از هند مستقل شده بود و بزرگ‌ترین دغدغه فکری و سیاسی آن زمان، تأسیس جمهوری اسلامی و پایه‌گذاری نظام حکمرانی بر مبنای آموزه‌های قرآنی و فقه اسلامی بود. در آن دوران، جریان نوگرایان پاکستانی بر این باور بود که فقه سنتی، به‌دلیل تعارض با مفاهیم حقوق بشر در جهان معاصر (که برخی از آن تعارض‌ها همچنان ادامه دارد)، نمی‌تواند پاسخگوی نیازهای حکومت‌داری در دنیای مدرن باشد. در مقابل، گروهی دیگر معتقد بودند دین اسلام کامل است و توان اداره جامعه را داراست؛ ازاین‌رو، هرگونه بازنگری یا اصلاح در ساختار فقهی را غیرضروری و حتی زیان‌بار می‌دانستند. به همین سبب، سنت‌گرایان با روند مدرنیزاسیون در پاکستان مخالفت ورزیدند و پدیده‌های عصر مدرن را در تضاد با آموزه‌های دینی تلقی می‌کردند. کتاب «مضامین اصلی قرآن» از مهم‌ترین آثار مرجع در حوزه قرآن‌پژوهی به‌شمار می‌رود. در پژوهش‌های معاصر به زبان‌های اروپایی، از جمله در «دائرةالمعارف قرآن» انتشارات بریل، در بحث مفاهیم و مضامین قرآنی بارها به این اثر و دیدگاه‌های نویسنده آن استناد شده است. این کتاب چکیده‌ای از بنیادی‌ترین مفاهیم قرآن را از نگاه پژوهشگری دانشگاهی و آشنا با مطالعات نوین اسلامی پیش روی خوانندگان فارسی‌زبان قرار می‌دهد. ارزش اصلی این اثر در شیوه‌ تحلیلی و نظام‌مند آن نهفته است؛ جایی که فضل‌الرحمن مضامین کلیدی قرآن، همچون خدا، انسان، طبیعت، نبوت و وحی، معاد، خیر و شر، و زندگی اجتماعی را با رویکردی موضوع‌محور بررسی و تفسیر می‌کند. او آیات قرآن را به‌صورت موضوعی دسته‌بندی کرده تا بتواند اصول و روش تفسیری خود را در هر بخش به‌روشنی ارائه دهد. فضل‌الرحمن در این کتاب نمونه‌ای برجسته از یک محقق تجددگراست؛ او رهایی از نظام‌های طبقاتی و روابط بومی را ارزشمند می‌دانست، خود را با پیشرفت علمی و رفاه اقتصادی همسو می‌کرد و از همه مهم‌تر، مفاهیم و باورهای کهن ناسازگار با تحولات دنیای نو را نقد و بازخوانی می‌نمود.