کتاب ایران: روح یک جهان بی‌روح اثر میشل فوکو، ترجمه نیکو سرخوش، انتشارات نشر نی

میشل پل دوریا فوکو (۱۵ اکتبر ۱۹۲۶ – ۲۵ ژوئن ۱۹۸۴) فیلسوف برجسته فرانسوی، مورخ اندیشه‌ها، نویسنده، فعال سیاسی و منتقد ادبی بود. او نویسنده کتاب «ایران، روح یک جهان بی‌روح» است که شامل مجموعه‌ای از مهم‌ترین مقالات اوست. عنوان این کتاب نیز برگرفته از یکی از مقالات موجود در همان مجموعه است. نظریه‌های فوکو عمدتاً به بررسی رابطه میان قدرت و دانش و چگونگی به‌کارگیری آن‌ها به‌منظور کنترل اجتماعی از طریق نهادهای مختلف می‌پردازد. هرچند بسیاری او را در زمره ساختارگرایان و پست‌مدرنیست‌ها قرار می‌دادند، خود فوکو همواره این برچسب‌ها را رد می‌کرد. اندیشه‌های او تأثیر عمیقی بر دانشگاهیان و پژوهشگران در حوزه‌های گوناگونی چون مطالعات ارتباطات، انسان‌شناسی، روان‌شناسی، جامعه‌شناسی، جرم‌شناسی، مطالعات فرهنگی، نظریه ادبی، فمینیسم، مارکسیسم و نظریه انتقادی بر جای گذاشته است. فوکو در شهر پُوئتیه فرانسه و در خانواده‌ای از طبقه متوسط رو به بالا متولد شد. تحصیلات متوسطه خود را در دبیرستان هنری چهارم گذراند و سپس وارد مدرسه عالی نرمال شد. در همان دوران به فلسفه علاقه‌مند گردید و تحت تأثیر آموزگاران برجسته‌ای چون ژان هیپولیت و لوئیس آلتوسر قرار گرفت. نخستین اثر مهم خود را با عنوان «تاریخ جنون» در سال ۱۹۶۱ منتشر کرد. او پس از آغاز کار دانشگاهی در فاصله سال‌های ۱۹۶۰ تا ۱۹۶۶ در دانشگاه کلرمون-فران، کتاب‌های «تولد درمانگاه» (۱۹۶۳) و «نظم اشیا» (۱۹۶۶) را نوشت. در همین سال‌ها بود که به تدریج از اندیشه‌های ساختارگرایانی همچون آلتوسر فاصله گرفت. از سال ۱۹۶۶ تا ۱۹۶۸ در دانشگاه تونس تدریس کرد و پس از بازگشت به فرانسه، ریاست گروه فلسفه دانشگاه نوپای پاریس هشتم را بر عهده گرفت. فوکو در سال ۱۹۶۹ اثر مهم خود «باستان‌شناسی دانش» را منتشر کرد و در سال ۱۹۷۰ به عضویت دائمی کالج دو فرانس درآمد؛ جایگاهی که تا پایان عمر حفظ کرد. او در کنار فعالیت‌های علمی، در گروه‌های چپ‌گرای مبارز علیه نژادپرستی، نقض حقوق بشر و برای اصلاحات کیفری نیز نقشی فعال داشت. از آثار مهم دیگر او می‌توان به «نظم و مجازات» (۱۹۷۵) و «تاریخ جنسیت» (۱۹۷۶) اشاره کرد. در این آثار، فوکو روش‌های باستان‌شناسی و تبارشناسانه خود را گسترش داد و بر نقش قدرت در شکل‌دهی به روابط اجتماعی تأکید کرد. میشل فوکو در سال ۱۹۸۴ در شهر پاریس بر اثر عوارض ناشی از بیماری HIV/AIDS درگذشت، اما میراث فکری و فلسفی او همچنان یکی از ستون‌های اصلی فلسفه معاصر به شمار می‌رود.