کتاب زمان‌های اجتماعی و تاریخی اثر منوچهر آشتیانی، انتشارات علمی و فرهنگی

بداهتی که در نخستین مواجهه با مفهوم «زمان» احساس می‌کنیم، همراه با دست‌نیافتنی بودن و ابهام ذاتی در معنای آن، از چه منشأیی سرچشمه می‌گیرد؟ آیا این گستردگی و ژرفای معنا در مفهوم زمان، از خود جهان تاریخ ــ یعنی عالم بشریت ــ و نیز از تاریخ جهان ــ یعنی کیهان ــ برمی‌خیزد؟ اساساً پیوند میان این دو ساحت، در تبیین ماهیت زمان چگونه قابل توضیح است؟ آیا باید، همان‌گونه که ایدئالیست‌های انتقادی بر آن‌اند، زمان و مکان را صرفاً مقولاتی ذهنی و نظام‌دهنده به ادراک انسان بدانیم؟ یا آن‌که زمان‌مندی هر هستنده، عین هستی و بودن او به شمار می‌آید و خودِ زمان، چنان‌که هایدگر بیان می‌کند، تمامیت وجود را در بر دارد؟ به‌بیان دیگر، آیا زمان تنها چارچوبی برای ادراک ما از جهان است یا سرچشمه‌ای بنیادین که هستی همه موجودات را در خود می‌پرورد؟