کتاب زیبایی‌شناسی و نظریه رمان اثر میخاییل باختین، ترجمه کتایون شهپرراد، انتشارات کتاب آبان

میخائیل میخایلوویچ باختین، فیلسوف و نظریه‌پرداز برجستهٔ روسی در حوزهٔ ادبیات، از مهم‌ترین چهره‌های نقد و نظریهٔ ادبی سدهٔ بیستم به‌شمار می‌رود. آثار او، که تأثیر عمیقی بر حوزه‌های مختلف از جمله نقد ادبی، فلسفهٔ زبان، بلاغت و فرهنگ عامه گذاشته‌اند، الهام‌بخش جریان‌های فکری گوناگونی چون مارکسیست‌های جدید، ساختارگرایان، پسا‌ساختارگرایان و نشانه‌شناسان بوده است. بسیاری از این اندیشمندان کوشیده‌اند تا مبانی نظری باختین را در چارچوب دیدگاه‌های خود بازتفسیر و ترکیب کنند. باختین در نخستین نوشتهٔ خود در سال ۱۹۲۴، با عنوان «تأملی در محتوا، ماده و فرم»، به مخالفت با مکتب فرمالیسم روسی پرداخت و موضعی انتقادی در برابر آن اتخاذ کرد. او در این اثر و دیگر نوشته‌هایش کوشید نشان دهد که «رمان» تنها ژانر ادبی‌ای است که در تماس مستقیم با واقعیت و در فرآیند «شدن» شکل می‌گیرد؛ ژانری که در آن، جهان کوچک اما پویایی از زبان‌ها، گویش‌ها و نگرش‌های متنوع انسانی حضور دارد. از دیدگاه باختین، فضا و زمان در رمان با شیوه‌ای ویژه سازمان می‌یابند و ساختاری به نام «کرونوتوپ» پدید می‌آورند؛ اتحادی از زمان و مکان که در انواع رمان‌های یونانی و لاتین، زندگی‌نامه‌های باستانی، عاشقانه‌های جوانمردی، فولکلور، رمانس-بت و به‌ویژه در آثار رابله قابل مشاهده است. او باور داشت که دو عامل اساسی در پیدایش و تحول رمان نقش دارند: نخست، فرهنگ خنده در دوران باستان و قرون وسطی؛ و دوم، جهان‌وطنی اواخر دوران باستان. باختین در دوران حکومت استالین به قزاقستان تبعید شد و در همان‌جا آثاری نوشت که امروزه از مهم‌ترین منابع در مطالعات ادبی و نیز در تحلیل و نقد رسانه به شمار می‌آیند. هرچند دربارهٔ نگارش برخی آثار نسبت‌داده‌شده به او—که نام‌هایی چون پاول مدودف و ولنتین ولوشینف بر آن‌ها دیده می‌شود—مجادله‌های بسیاری وجود داشته است، دیدگاه غالب امروزی بر آن است که مؤلف اصلی تمامی آن آثار، خودِ باختین بوده است. در دو دههٔ اخیر، با ترجمهٔ گستردهٔ آثار باختین به زبان انگلیسی، جایگاه و اهمیت او در نظریهٔ ادبی بیش از پیش شناخته شده و اندیشه‌هایش همچنان الهام‌بخش پژوهشگران در حوزه‌های گوناگون نقد ادبی و مطالعات فرهنگی است.