کتاب قوت دل و نوش جان اثر نصرالله پورجوادی، انتشارات فرهنگ نشر نو

آیا غذای معنوی و قوت روحانی وجود دارد؟ این پرسشی است که همواره در میان عارفان و حکمای اسلام مطرح بوده است. آنان بر این باور بودند که همان‌گونه که بدن به غذای مادی نیازمند است، روح نیز به تغذیه‌ای معنوی احتیاج دارد؛ تغذیه‌ای که جان را زنده، اندیشه را روشن و دل را آرام می‌سازد. اما آیا غذای جسم می‌تواند بر پایه گوشت تن یک حیوان باشد؟ حکمت کهن ایرانیان توصیه می‌کرد که انسان نباید به هیچ موجود زنده‌ای آزار برساند. از همین رو، پرسش مهم این است که آیا انسان حق دارد حیوانات را بکشد و گوشت آن‌ها را بخورد؟ این دغدغه اخلاقی و فلسفی در طول تاریخ عرفان اسلامی و ایرانی بارها مورد بررسی قرار گرفته است. برخی عارفان، همچون ابوعبدالله مغربی که خود گیاهخوار بود، بر پرهیز از گوشت‌خواری تأکید داشتند و آن را سازگارتر با سلوک معنوی می‌دانستند. انسان از چه لذت‌هایی می‌تواند بهره‌مند شود؟ آیا لذت‌بردن تنها به جنبه‌های جسمانی محدود می‌شود یا شامل تجربه‌های ذهنی و روحانی نیز هست؟ عارفان بر این باور بودند که تماشای زیبایی‌های عالم صنع، یعنی جلوه‌های بی‌پایان خلقت، برای انسان حقی مشروع و طبیعی است. پرسش دیگر آن است که آیا بهره‌مند شدن از دیدن شاهد نیز مجاز است و «شاهدپرستی» به چه معناست؟ ابن‌سینا عشق افلاطونی را «عشق ظرفا و جوانمردان» می‌نامید. با این نگاه، آیا عشق افلاطونی می‌تواند به شاهدپرستی بینجامد؟ در این میان، شمس تبریزی جایگاهی ویژه دارد. آیا او شاهدباز بوده است یا نگاه او فراتر از این تعبیر سطحی بوده؟ چرا او احمد غزالی را بزرگ‌ترین عارف می‌دانست؟ ابوالغریب اصفهانی که به شاهدبازی شهرت یافته بود، چه عقایدی را ترویج می‌کرد؟ همچنین پرسش مهم دیگر آن است که پیوند میان عشق‌ورزی حافظ و اشعار عاشقانه او با اندیشه‌های احمد غزالی چگونه است؟ آیا تنها عاشق از دیدن معشوق لذت می‌برد یا معشوق نیز می‌تواند از رنج کشاندن و معطل کردن عاشق لذت ببرد؟ این نکته در بسیاری از متون عرفانی و ادبی بازتاب یافته و به یکی از جنبه‌های ظریف رابطه عاشق و معشوق بدل شده است. ریشه‌های عرفان عاشقانه ایرانی که احمد غزالی، شمس تبریزی و حافظ به آن تعلق داشتند، در کجا باید جست‌وجو شود؟ آیا این ریشه‌ها در مرام اهل اباحه و ظرفای ایرانی قرون میانه است یا در زهد و آخرت‌نگری زاهدان قرون نخستین باید سراغ گرفته شود؟ همچنین، گروه‌های صوفی که به‌دلیل عقاید متفاوت، از سوی متشرعان مردود شمرده می‌شدند، چه کسانی بودند و چه شیوه‌ای در سلوک عارفانه داشتند؟ این‌ها و ده‌ها پرسش دیگر، بخشی از مسائلی است که در کتاب «قوت دل و نوش جان» مورد بررسی قرار گرفته است؛ اثری که می‌کوشد به این پرسش‌های بنیادین در سنت عرفانی و فلسفی ایران و اسلام پاسخی روشن و قابل تأمل بدهد.