کتاب جامعه‌شناسی خودکامگی اثر علی رضاقلی، انتشارات نشر نی

کتاب «جامعه‌شناسی خودکامگی» یا «تحلیل جامعه‌شناختی ضحاک ماردوش» نوشته‌ی «علی رضاقلی» یکی از آثار مهم در حوزه‌ی جامعه‌شناسی سیاسی ایران است. این اثر با طرح پرسشی بنیادین آغاز می‌شود: چرا در طول تاریخ، خودکامگان یکی پس از دیگری در جامعه‌ی ایرانی بر سر کار آمده‌اند و پیامدهای اجتماعی و سیاسی آن چگونه در ساختار جامعه تکرار شده است؟ علی رضاقلی برای پاسخ به این پرسش، داستان اسطوره‌ای ضحاک در شاهنامه‌ی فردوسی را از منظر جامعه‌شناختی تحلیل می‌کند. او در «جامعه‌شناسی خودکامگی» نظامی را بررسی می‌کند که در آن، فردی بی‌اعتنا به قانون و ضوابط مدنی، صرفاً برای تحمیل خواسته‌ها و منافع شخصی خود بر دیگران حکومت می‌کند. در چنین نظامی، میان حاکم و مردم رابطه‌ای مبتنی بر ترس و سلطه برقرار است. در داستان ضحاک ماردوش، فردوسی با تصویر کردن او به‌عنوان پادشاهی خودکامه که از مغز جوانان تغذیه می‌کند، مفهوم استقرار نظامی عدالت‌محور و فرمانروایی دادگستر را به‌عنوان ایده‌ای آرمانی در برابر استبداد قرار می‌دهد. از نگاه فردوسی، جامعه‌ی آرمانی زمانی شکل می‌گیرد که مردم به آگاهی اجتماعی و عدالت‌پروری دست یابند. با این‌همه، علی‌رغم این بینش عمیق و حضور داستان‌هایی چون ضحاک در فرهنگ ایرانی، تاریخ کشور نشان می‌دهد که قرن‌ها پس از فردوسی، دوباره فرمانروایانی مانند آقامحمدخان قاجار و ناصرالدین‌شاه بر ایران حکومت کرده‌اند و چرخه‌ی استبداد سیاسی تکرار شده است. علی رضاقلی در کتاب «جامعه‌شناسی خودکامگی» با واکاوی ریشه‌های تاریخی و فکری این پدیده، تداوم استبداد در ایران را از زوایای گوناگون بررسی می‌کند. او با تکیه بر نظریه‌های نوین جامعه‌شناسی، رابطه‌ی میان فرهنگ سیاسی، ساختار قدرت و رفتار اجتماعی را تحلیل کرده و خودکامگی را از ریشه تا نمودهای امروزی آن زیر ذره‌بین قرار می‌دهد.