کتاب نماز اثر محمدصادق حائری شیرازی، انتشارات نشر معارف

معنای «ذکر» بودن نماز، بیانگر آن است که نماز، یادآوری و حضور آگاهانۀ انسان در پیشگاه خداوند است؛ یادآوری‌ای که فراتر از تلقین و تقلید و القاء صرف قرار دارد. ذکر، تجربه‌ای درونی و زنده است که ارتباط مستقیم میان دل و حقیقت الهی برقرار می‌کند. در این میان، تفاوت ذکر با تلقین و تقلید در آن است که ذکر از معرفت و آگاهی می‌جوشد، در حالی که تلقین و تقلید از بیرون تحمیل می‌شود. نماز عامل تبدیل ایمان به یقین است؛ زیرا ایمانِ نظری را به تجربه‌ای عملی و درونی بدل می‌کند. نماز برای سلب عادت و دوری از روزمرّگی است و انسان را از تکرار بی‌روح نجات می‌دهد. این عبادت، شویندۀ غفلت‌های اجباری زندگی روزمره است و دل را از غبار نسیان پاک می‌کند. ذکر در انسان‌ها کارکردهای گوناگونی دارد؛ در نماز، ذکر موجب بیداری روح و هماهنگی دل و عمل می‌شود. رابطۀ میان داخل و خارج نماز، ارتباطی زنده و مستمر است؛ انسان مؤمن، همان‌گونه که در نماز به یاد خداست، در بیرون از آن نیز اثر حضور الهی را در رفتار خود آشکار می‌سازد. ازاین‌رو، نماز هماهنگ‌کنندۀ اعتقاد و عمل است. تأثیر نماز بر انسان از سایر عبادات متمایز است؛ زیرا نماز تکرار روزانۀ ارتباط مستقیم با خداست و پیوندی عمیق با روح ولایت دارد. ریشه‌های عدم حضور قلب در نماز را باید در غفلت، دلبستگی‌های مادی و نبود شناخت واقعی از فلسفۀ نماز جست‌وجو کرد. نماز و ولایت پیوندی ناگسستنی دارند؛ هدف از جعل ولایت، اقامۀ نماز و استواری بندگی است. نماز عامل تحکیم ولایت است و ولایت، شرط نتیجه‌بخش بودن نماز. از همین رو ولایت، شرط قبولی نماز و سایر اعمال شمرده می‌شود. کفر به طاغوت مقدمه‌ای ضروری برای نماز و خودسازی است؛ تا دل از سلطۀ غیر خدا آزاد نشود، حضور در نماز واقعی نخواهد بود. نماز بُعدی اجتماعی نیز دارد؛ موجب آگاهی، بیداری و حرکت درونی و اجتماعی انسان می‌شود. عناصر اصلی نماز، همۀ فضائل انسانی را در خود دارد و حافظ آن‌هاست. نماز، شکر حاکمیت دین و سبب بقای آن است؛ زیرا نماز، پیوند انسان با نظام توحیدی را حفظ می‌کند. این عبادت، گذار از طبیعت به فطرت است و همچون دستگاهی الهی، انسان را از فحشا و منکر بازمی‌دارد. تعیین اوقات پنج‌گانۀ نماز، یادآور حضور همیشگی خدا در زندگی انسان است. آداب خروج از منزل و ورود به مسجد، مقدمه‌ای برای ورود به فضای معنوی نماز است. فلسفۀ اذکار و افعال نماز، خلاصه‌ای از مسیر عبودیت و بندگی است؛ جایی که اولین یادآوری در آن، بزرگی و عظمت خداوند است. در نهایت، نماز مایۀ رستگاری انسان است؛ زیرا با حمد و تمرکز در نماز، دل به سوی حقیقت واحد جهت می‌یابد و روح به آرامش می‌رسد.