کتاب تلاش آزادی اثر محمد ابراهیم باستانی پاریزی، انتشارات علم

در این کتاب، مؤلف کوشیده است در خلال شرح زندگی «حسن پیرنیا مشیرالدوله»، یکی از برجسته‌ترین دولتمردان عصر مشروطیت، در واقع پنجاه سال تلاش ملت ایران برای دستیابی به آزادی و مشروطه را روایت کند. نویسنده با بهره‌گیری از زندگی شخصی و سیاسی مشیرالدوله، تاریخ نیم‌قرن پرفرازونشیب مبارزات مردم ایران برای قانون‌خواهی و آزادی‌طلبی را بازتاب می‌دهد. به گفته نویسنده، «این شرح احوال بهانه‌ای است برای بررسی سی تا چهل سال از تاریخ معاصر ایران». در این میان، شخصیت‌هایی چون حسن پیرنیا ـ مشیرالدوله بعدی ـ و برادرش حسین مؤتمن‌الملک، فرزندان نصرالله‌خان مشیرالدوله (صدر اعظم دوران استبداد) به تصویر کشیده می‌شوند؛ فرزندانی که با پدر خود اختلاف سلیقه دارند، به آزادی باور دارند، زبان‌های خارجی می‌دانند، دنیای خارج را دیده‌اند و با مفاهیم قانون و حکومت آشنا هستند. آنان چنان در مسیر قانون‌خواهی پیش می‌روند که واژه‌ی «کنتی‌توسیو‌ن» را برای قانون اساسی به کار می‌برند و فرمان مشروطیت را برای متحصنان، در حضور جمع، با صدای بلند می‌خوانند. در حقیقت، فرمان مشروطه از زبان فرزندان همان صدر اعظم استبداد صادر می‌شود و در سراسر جامعه طنین می‌افکند. این کتاب با تصاویری از رجال سیاسی و چهره‌های تأثیرگذار دوره مشروطه همراه است و به‌صورت مستند و گویا، بخشی مهم از تاریخ سیاسی و فرهنگی ایران معاصر را بازتاب می‌دهد.