کتاب تاریخ بلعمی اثر محمدبن جریر طبری، انتشارات زوار

تاریخ بلعمی یا تاریخ‌نامۀ بزرگ، ترجمه‌ای است که ابوعلی محمد بن محمد بلعمی از کتاب «تاریخ پیامبران و پادشاهان» یا همان «تاریخ طبری» مشهور، نوشتۀ محمد جریر طبری، فراهم آورده‌است. زمان آغاز ترجمه به سال ۳۵۲ قمری، برابر با ۳۴۲ خورشیدی، بازمی‌گردد. تاریخ طبری اثری است مفصل که تاریخ جهان را از آغاز آفرینش آدم تا اوایل سدۀ چهارم هجری به تفصیل بیان می‌کند، در حالی‌که تاریخ بلعمی، برگردانی آزاد و خلاصه‌شده از همان کتاب به زبان فارسی است. با توجه به زمان نگارش، می‌توان تاریخ بلعمی را پس از شاهنامۀ ابومنصوری، کهن‌ترین نثر فارسی دری دانست. این اثر از نخستین نمونه‌های برجای‌مانده از نثر پارسی است و جایگاه ویژه‌ای در تاریخ زبان و ادبیات فارسی دارد. در تاریخ بلعمی شمار واژه‌های تازی بسیار اندک است، و نثر کتاب از سادگی، روانی و ایجاز برخوردار است. واژه‌های دشوار، ساختارهای پیچیده و تعابیر شعری در آن دیده نمی‌شود. جمله‌های کوتاه و تکرار برخی افعال، یادآور ویژگی‌های نثر پهلوی است و این خصوصیات، نثر بلعمی را نمایندۀ شیوۀ مرسل سامانی کرده‌است؛ شیو‌ه‌ای که یادآور نوشته‌های دوران ساسانی و حتی سنگ‌نبشته‌های عهد هخامنشی است. سبک نگارش این کتاب هرچند تا اندازه‌ای از متن عربیِ تاریخ طبری اثر پذیرفته و ناگزیر تحت تأثیر آن بوده‌است، اما مترجم کوشیده تا جای ممکن از واژه‌های فارسی بهره گیرد و ساختار و اسلوب زبان فارسی را حفظ کند. از این‌رو، تاریخ بلعمی نسبت به آثاری چون «تاریخ بیهقی» و «کلیله و دمنه» نصرالله منشی، فارسی‌تر و در عین حال از مقدمهٔ «شاهنامۀ ابومنصوری» اندکی عربی‌تر است. این ویژگی‌ها سبب شده‌اند که تاریخ بلعمی نه‌تنها منبعی ارزشمند در تاریخ‌نگاری، بلکه نمونه‌ای برجسته از آغاز شکوفایی نثر فارسی به شمار آید.