کتاب تاریخ ترکهای آسیای میانه اثر واسیلی ولادمیروویچ بارتولد، ترجمه غفار حسینی، انتشارات توس

انگیزه‌ اصلی ترجمه‌ کتابی که پیشِ‌رو دارید، رویدادهایی است که پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی رخ داد. ناگهان نام اقوام آسیای میانه چون قرقیزها، ازبک‌ها، قزاق‌ها، پچنگ‌ها، آبخازها و دیگر مردمان این ناحیه بر سر زبان‌ها افتاد. در پی آن، در برخی مناطق آسیای میانه و قفقاز، آتش ستیزه‌های قومی که حدود هفتاد سال خاموش مانده بود، دوباره شعله‌ور شد. بیشتر این اقوام، بازماندگان مردمان صحرانشینی‌اند که از آغاز ظهور خود در عرصه‌ تاریخ، از سده‌های نخستین تا سده‌های هجدهم و نوزدهم میلادی، پهنه‌ گسترده‌ میان چین تا کرانه‌های شرقی دریای مدیترانه و دریای سیاه را میدان تاخت‌وتاز خود ساخته بودند. آنان یکی پس از دیگری چون گردبادی سیاه از شرق برخاستند، بر شهرهای آباد و تمدن‌های کهن تاختند و هر یک در بخشی از آسیای غربی و اروپای شرقی، امپراتوری خویش را بر ویرانه‌های آن تمدن‌ها پایه‌گذاری کردند و به «ترک کردن» اقوام دیگر پرداختند. در میان این موج‌های پی‌درپی مهاجرت و حمله، اقوام ایرانی بیش از ده قرن زیر یوغ سلطه‌ ترکان زیستند. در این دوران، بخشی از مردمان ایران ترک‌زبان شدند و بسیاری از کوه‌ها، رودها، روستاها و دشت‌های این سرزمین نامی ترکی به خود گرفتند. اما سهمگین‌ترین و ویرانگرترین این گردبادها، هجوم مغول بود که از دشت‌های مغولستان برخاست و سراسر آسیا و بخش‌هایی از اروپا را درنوردید. سلطه‌ مغولان، طی قرن‌ها، کانون‌های تمدن بشری را چنان در شرق و غرب ویران کرد که آثار آن هنوز در فرهنگ و تاریخ ما آشکار است و گویی از زیر بار آن به‌کلی کمر راست نکرده‌ایم. هرچند بسیاری از فرمانروایان صحرانورد در پایان کار با جهان متمدن آشنا شدند، به دین ملت‌های مغلوب گردن نهادند و بر ویرانه‌های پیشینیان خویش بناها و شهرهایی افراشتند، و حتی برخی، همچون الغ‌بیگ، به دانش ستاره‌شناسی دل سپردند، اما میراث آن‌ها در مجموع، تصویری پایدار از «چراگاه» و سرزمین ایلی در ذهن مردمان این ناحیه بر جای گذاشت. این باور با مفهوم سنتی فرمانروایی در شرق درآمیخت و از آن نوعی ساختار قدرت پدید آمد که اطاعت بی‌چون‌وچرای مغلوب از فرمانروای غالب را می‌طلبید. سرانجام، مونتسکیو در تحلیل خود از نظام‌های سیاسی، این ساختار را با عنوان «استبداد شرقی» تعریف کرد و ویژگی‌های آن را بازشناخت و در دایرةالمعارف فرانسه در نیمه‌ نخست قرن هفدهم ثبت نمود.