کتاب امیر کوستوریتسا اثر دینا ایوردانووا، ترجمه حافظ روحانی، انتشارات علمی و فرهنگی

کتاب «امیر کوستوریتسا» نوشته‌ی دینا ایوردانووا، به بررسی جامع زندگی و آثار کارگردان برجسته و صربستانی، امیر کوستوریتسا، می‌پردازد. در این اثر، نویسنده با تحلیل دقیق فیلم‌های کوستوریتسا و بررسی تأثیرات فرهنگی و اجتماعی آن‌ها، نگاهی همه‌جانبه به جنبه‌های هنری و سبک منحصربه‌فرد او در فیلم‌سازی ارائه می‌دهد. کتاب «امیر کوستوریتسا» (Emir Kusturica)، حاصل پژوهش‌های تحلیلی دینا ایوردانووا (Dina Iordanova) درباره‌ی این فیلم‌ساز صاحب‌سبک است. او در این کتاب با نگاهی موشکافانه، دیدگاه‌های مختلف و گاه متضاد منتقدان درباره‌ی کوستوریتسا را کنار هم قرار می‌دهد و در عین حال، چشم‌اندازهایی تازه برای پژوهش و تحلیل عمیق‌تر درباره‌ی فیلم‌های چندلایه و غنی او می‌گشاید؛ اثری که به عقیده‌ی بسیاری از منتقدان، تاکنون کمتر مورد توجه شایسته قرار گرفته است. آثار سینمایی امیر کوستوریتسا را نمی‌توان به‌سادگی توصیف کرد. سبک شخصی او سرشار از هیجان، تصویرمحور، پویا و کارناوال‌گونه است؛ سبکی که تماشاگر را درگیر و شیفته‌ی فضای پرانرژی و تخیل‌محور آثارش می‌کند. او با خلق فیلم‌هایی ماندگار توانسته است دو بار جایزه‌ی نخل طلای جشنواره‌ی کن و جوایز بین‌المللی پرشماری را از آنِ خود کند. هرچند فیلم‌های او در ابتدا بیشتر برای مخاطبان اروپایی ساخته می‌شد، اما در سال‌های اخیر توجه تماشاگران بسیاری را از سراسر جهان به خود جلب کرده و به‌ویژه میان دانشجویان سینما و سینمادوستان حرفه‌ای محبوبیت یافته است. با وجود تحسین گسترده‌ی منتقدان نسبت به تخیل خلاقانه و سبک منحصربه‌فرد او، برخی از مخاطبان آثارش را اغراق‌آمیز و افراطی می‌دانند. تلاش‌های کوستوریتسا در بازنمایی تاریخ و مسائل بزرگ سیاسی، به‌ویژه در فیلم «زیر زمین» (۱۹۹۵)، بحث‌ها و جنجال‌های متعددی را به‌دنبال داشت؛ تا آنجا که پس از دریافت نخل طلای کن، بحث‌های طولانی و پرچالشی در فرانسه پیرامون آن شکل گرفت. دینا ایوردانووا در کتاب «امیر کوستوریتسا» به‌جای تمرکز بر مناقشات و قضاوت‌ها، مسیر تحلیلی و بی‌طرفانه‌ای را برمی‌گزیند. او می‌کوشد نگاهی تاریخ‌نگارانه، منسجم و مستدل به جهان فیلم‌سازی کوستوریتسا ارائه دهد. برای دستیابی به این هدف، نویسنده چهار محور اصلی را به‌عنوان نقطه‌ی عزیمت تحلیل خود انتخاب کرده است: در فصل نخست، تحت عنوان «این مرد»، به بررسی پیشینه، آموزش، تأثیرات محیطی و نگاه شخصی کوستوریتسا به زندگی از خلال مصاحبه‌های عمومی می‌پردازد. فصل دوم بر فرم و زیبایی‌شناسی فیلم‌های او تمرکز دارد. در فصل سوم، ساختار روایی آثارش تحلیل می‌شود و در فصل چهارم، لایه‌های ایدئولوژیک و سیاسی فیلم‌ها، چه آشکار و چه پنهان، مورد بررسی قرار می‌گیرد. این ساختار تحلیلی باعث شده است کتاب «امیر کوستوریتسا» به منبعی ارزشمند برای مطالعه‌ی جدی و انتقادی درباره‌ی آثار این فیلم‌ساز تبدیل شود. ایوردانووا در این اثر بیش از آنکه در جست‌وجوی اثبات یک دیدگاه نظری واحد باشد، به ترویج گفت‌وگوی انتقادی و گسترش رویکردهای گوناگون اهمیت می‌دهد. او همانند نقشه‌برداری ماهر، مسیرهایی متنوع و چندجهتی برای درک سینمای کوستوریتسا ترسیم کرده است. در پایان کتاب، مستنداتی از مهم‌ترین نوشته‌های انتقادی پیرامون آثار کوستوریتسا، همراه با فهرست‌نامه و فیلموگرافی مفصل، ارائه شده است. دقت علمی، تسلط نویسنده بر موضوع، و تمایل او به اشتراک‌گذاری دانش و تحلیل‌های خود با خواننده، از نقاط برجسته‌ی این کتاب است. ایوردانووا همچنین در بخش سیاست و ایدئولوژی، مباحث تازه‌ای را مطرح می‌کند. او پس از بررسی رویکردهای سیاسی در فیلم «زیرزمین» و تحلیل مفصل آن در کتاب دیگر خود با عنوان «سینمای شعله‌ها»، در این اثر به جنبه‌های انتقادی سیاست‌های خانوادگی در سینمای کوستوریتسا می‌پردازد. تمرکز او بر ساختارهای پدرسالارانه، روابط پیچیده‌ی خانوادگی، خیانت، انتقام، پیچش‌های روانی حل‌نشده و شخصیت‌های مردی نابالغ، بُعدی تازه از جهان سینمایی کوستوریتسا را آشکار می‌سازد و زمینه‌ساز گفت‌وگوهای عمیق‌تر میان پژوهشگران و علاقه‌مندان سینما می‌شود.