کتاب هندوئیسم اثر کیشیتی مهن سن، ترجمه ع پاشایی، انتشارات نگاه معاصر

کتاب «هندوئیسم» نوشته‌ی کیشیتی موهان سن، پژوهشی کوتاه اما ژرف درباره‌ی یکی از کهن‌ترین و پیچیده‌ترین سنت‌های دینی جهان است. این اثر که نخستین‌بار در سال ۱۹۶۱ در قالب مجموعه‌ی «ادیان جهانی» به ویراستاری ساروپالی رادهاکرشنان منتشر شد، تصویری روشن و چندبعدی از سیر تاریخی، بنیان‌های فلسفی و جلوه‌های فرهنگی آیین هندو ارائه می‌دهد. سن، از پژوهشگران برجسته‌ی فلسفه‌ی هندی و زبان سانسکریت، با دقت و حساسیت ویژه‌ای به موضوعی می‌پردازد که به‌سبب وسعت و تنوع درونی‌اش اغلب دچار سوء‌برداشت می‌شود. برخلاف بسیاری از آثار دانشگاهی که صرفاً بر متون مقدس یا آموزه‌های الهیاتی تمرکز دارند، رویکرد او هم تاریخی و هم تفسیری است. سن، تحول هندوئیسم را از دوران ودایی تا شکل‌گیری جنبش‌های باکتی دنبال می‌کند و در این مسیر بر جریان‌های اخلاقی، عرفانی و عبادی تأکید دارد که در گذر قرون، هویت این سنت دینی را شکل داده‌اند. او با پرهیز از نگاه تقلیل‌گرایانه، هندوئیسم را نه دستگاهی منسجم و بسته، بلکه سنتی زنده، پویا و متکثر می‌داند که پیوسته در حال بازتولید و تحول است. کتاب با قرار دادن هندوئیسم در بستر تاریخی‌اش آغاز می‌شود و با تمرکز بر خاستگاه‌های ودایی، دگرگونی‌های فکری و اجتماعی این آیین را در طول سده‌ها بررسی می‌کند. سن، متون و مفاهیم بنیادینی همچون وِداها، اوپانیشادها، بهاگاواد گیتا و پورانه‌ها را شرح می‌دهد و مفاهیم کلیدی‌ای مانند دَهرما، کارما، موکشا و تناسخ را با دقت تحلیل می‌کند. او سپس به مکاتب اصلی فلسفه‌ی هندو، از جمله آدوایتا ودانتا، سامخیا و یوگا، می‌پردازد و نشان می‌دهد که این مکاتب چگونه هستی، خود و رهایی را تفسیر می‌کنند. بخش مهمی از کتاب به سنت باکتی اختصاص دارد؛ سنتی که تجربه‌ی دینی را مردمی‌تر کرد و عبادت عاشقانه را به محور زندگی دینی بدل ساخت. این جریان با نفوذ در طبقات و جنسیت‌های گوناگون، مرزهای اجتماعی را درنوردید و جان تازه‌ای به روح دینداری هندو بخشید. سن، هندوئیسم را فرآیندی زنده و همواره دگرگون‌شونده می‌بیند که توان جذب، بازتفسیر و سازگاری با فرهنگ‌های محلی را دارد. او با نگاهی تحلیلی نشان می‌دهد که چگونه این سنت، از رهگذر آمیختن با اسطوره‌ها، آیین‌ها و ارزش‌های متنوع، توانسته در طول زمان، پیوند خود را با جوامع گوناگون حفظ کند. یکی از مضامین کلیدی کتاب، کثرت‌گرایی دینی است؛ چه در درون خود هندوئیسم و چه در برخورد و تعامل آن با آیین‌هایی چون بودیسم، جینیسم و اسلام. سن، هندوئیسم را سنتی بردبار و فراگیر می‌داند که بیش از هر چیز بر تجربه‌ی درونی و زیست معنوی انسان تکیه دارد، نه بر اصول سخت‌گیرانه‌ی اعتقادی. از دیگر مباحث برجسته‌ی کتاب، بُعد اخلاقی هندوئیسم است. سن تأکید می‌کند که این آیین، فراتر از مباحث متافیزیکی، همواره درگیر دغدغه‌های اخلاقی، عدالت اجتماعی و مسئولیت فردی بوده است. او همچنین جایگاه آیین‌ها، نمادپردازی و اسطوره‌سازی را برجسته می‌سازد و نشان می‌دهد که این عناصر، صرفاً نمودهای فرهنگی نیستند، بلکه بیانگر لایه‌های ژرف معنویت در اندیشه‌ی هندو به‌شمار می‌روند. «هندوئیسم» اثر کیشیتی موهان سن، متنی مقدماتی اما اندیشه‌برانگیز است که دقت علمی را با درک عمیق از روح دین درهم می‌آمیزد. زبان آن روان و ساختار آن منسجم است و به همین دلیل، هم برای خوانندگان ناآشنا با هندوئیسم و هم برای علاقه‌مندان جدیِ فلسفه و دین‌شناسی هندی سودمند خواهد بود. سن، به‌جای ارائه‌ی تعریفی ایستا، پنجره‌ای به مناظری رنگارنگ و پرتحرک می‌گشاید؛ مناظری که نشان می‌دهند هندوئیسم، برخاسته از خرد باستانی، هنوز در جهان معاصر تنفس می‌کند و در پویایی فرهنگی و فکری جهان جایگاهی زنده و مؤثر دارد.