کتاب اسلام فقیهان اثر نادر الحمامی، ترجمه محمد باهر، انتشارات نگاه معاصر

منظور ما از «فقه‌ورزی پیش از نظریه‌پردازی»، تمام فعالیت‌ها و اقدامات تشریعی و قانون‌گذارانه‌ای است که بر پایه دانش فقه انجام شده و از نظر منطقی بر نظریه‌پردازی مقدم است، اما در بستر تاریخی، پس از آن پدید آمده است. این دوره، در واقع به مرحله‌ای از تاریخ فقه اسلامی اشاره دارد که پیش از شکل‌گیری علم اصول فقه قرار می‌گیرد؛ دانشی که خود نقطه‌ عطفی بزرگ در سیر تحول فقه اسلامی شمرده می‌شود و در ادامه به تفصیل درباره‌ آن سخن خواهیم گفت. در اینجا تنها به این نکته بسنده می‌کنیم که علم اصول فقه از نظر تاریخی در اواخر سده‌ دوم هجری ظهور یافت. تجسم عینی این دانش در اثر بنیادین امام محمد بن ادریس شافعی، یعنی «الرساله» (درگذشت ۲۰۴ هجری قمری) نمود پیدا کرد و از آن پس، چارچوبی منسجم برای استنباط احکام فقهی فراهم آورد. بنابراین، محور بررسی ما در این بخش به حدود یک قرن و نیم محدود می‌شود؛ از نخستین سال‌های پیدایش اسلام تا زمان شکل‌گیری علم اصول فقه، یعنی دوران فقه‌ورزی پیش از نظریه‌پردازی که مبنای تکوین نظام فقه اسلامی در سده‌های آغازین به شمار می‌آید.