کتاب دروغ / اراده آزاد اثر سام هریس، ترجمه خشایار دیهیمی، انتشارات گمان

کتاب «اراده آزاد» اثری است از سام هریس، دانشمند علوم اعصاب آمریکایی، که در سال ۲۰۱۲ نگاشته شده است. هریس در این کتاب استدلال می‌کند که اراده‌ی آزاد، در حقیقت توهمی بیش نیست؛ اما این واقعیت نه‌تنها اخلاق را تضعیف نمی‌کند، بلکه از اهمیت آزادی سیاسی و اجتماعی نیز نمی‌کاهد. او باور دارد که درک این موضوع می‌تواند و باید نگرش ما را نسبت به برخی از بنیادی‌ترین پرسش‌های زندگی دگرگون سازد. کتاب «دروغ / اراده‌ی آزاد» به مفاهیمی می‌پردازد که تقریباً با همه‌ی ارزش‌های انسانی در ارتباط‌اند. اندیشیدن درباره‌ی قانون، سیاست، دین، سیاست عمومی، روابط صمیمانه، اخلاق، یا حتی احساس پشیمانی و موفقیت شخصی، بدون تصور اینکه هر فرد منبع حقیقی اندیشه‌ها و اعمال خود است، دشوار به نظر می‌رسد. بااین‌حال، هریس تأکید می‌کند که شواهد علمی نشان می‌دهند اراده‌ی آزاد صرفاً یک توهم است. به گفته‌ی او، ایده‌ی آزادی اراده «با هیچ واقعیت قابل‌تصویری مطابقت ندارد» و از انسجام منطقی نیز بی‌بهره است. هریس معتقد است علم نشان می‌دهد که انسان‌ها در واقع «عروسک‌هایی بیوشیمیایی» هستند که افکار و اهدافشان از دل شبکه‌ای از دلایل پیش‌زمینه‌ای ناشی می‌شود؛ دلایلی که ما از آن‌ها آگاه نیستیم و هیچ کنترل خودآگاهانه‌ای بر آن‌ها نداریم. هر انتخابی که انجام می‌دهیم، نتیجه‌ی علل پیشین است و بنابراین تصمیم‌هایمان، هرچند به‌ظاهر آزاد، در اصل از پیش تعیین شده‌اند و انتخاب واقعی به شمار نمی‌آیند. هریس همچنین تمایزی میان واکنش‌های آگاهانه و ناخودآگاه انسان نسبت به جهان قائل می‌شود. او تأکید دارد که حتی در غیاب اراده‌ی آزاد نیز، آگاهی نقشی اساسی و مؤثر در شکل‌گیری تصمیم‌ها و تجربه‌ی انتخاب‌های ما ایفا می‌کند.