کتاب این‌سو واقعیت، آن‌سو خیال اثر محمد قاسم زاده، انتشارات کتاب آبان

داستان کوتاه و رمان از گونه‌های ادبی‌ای هستند که ریشه در ادبیات غرب دارند و ورود آن‌ها به ایران حدود یک سده، یا اندکی بیش‌تر، سابقه دارد. هرچند ایرانیان پیش از آشنایی با داستان کوتاه، با رمان آشنا شده بودند، اما گرایش آنان به داستان کوتاه امری طبیعی و قابل انتظار بود. رمان گونه‌ای از ادب معاصر بود که در آغاز، چندان با پیشینه و سنت‌های ادبی فارسی سازگاری نداشت و ذوق ایرانی با قالب‌های بومی‌تری قرابت بیشتری نشان می‌داد. در تاریخ ادبیات فارسی، همواره شعر بر نثر چیرگی داشته است. اگر به ژرفای تاریخ ادبیات ایران بنگریم، درمی‌یابیم که آثار منثور با هدف خلق ادبی و دارای ارزش مستقل، چندان فراوان نیستند و شمار آن‌ها از انگشتان دو دست فراتر نمی‌رود. بیشتر آثاری که در روایت‌های تاریخی از آن‌ها به عنوان شاهکارهای نثر فارسی یاد می‌شود، در واقع با نیت آفرینش ادبی نوشته نشده‌اند، بلکه مقصود نویسندگان آن‌ها موضوعاتی دیگر بوده است؛ برای نمونه «تاریخ بیهقی»، «تذکره‌الاولیاء» عطار، «تاریخ سیستان»، «کشف‌المحجوب» هجویری و «اسرارالتوحید» محمد بن منور، هر یک یا نگاهی تاریخی داشته‌اند یا به تبیین معارف و آموزه‌های صوفیانه پرداخته‌اند. در کنار این آثار، نوشته‌هایی چون «داراب‌نامه»، «اسکندرنامه» و «سمک عیار» به‌عنوان رمانس‌های کهن فارسی شناخته می‌شوند، اما این گونه روایت‌ها در برابر قدرت شعر فارسی چندان کامیاب نشدند و بیش‌تر به حاشیه رفتند. در مقابل، آثاری مانند «گلستان سعدی»، «جوامع‌الحکایات» عوفی و «مرزبان‌نامه» وراوینی به‌سبب استواری نثر، شیوایی بیان و درآمیختگی هنرمندانه با شعر، اقبال و توجه بیشتری یافتند. به‌ویژه «گلستان سعدی» که همواره به‌عنوان معیاری برای سنجش عیار نثر پارسی و نمونه‌ای برجسته از نثر ادبی کلاسیک شناخته شده است.