کتاب پاسخ به تاریخ اثر محمدرضا پهلوی، ترجمه شهریار ماکان، انتشارات ماهریس

کتاب «پاسخ به تاریخ» اثری است از «محمدرضا پهلوی»، شاه پیشین ایران، که بر پایه متن اصلی منتشرشده آن در اروپا و آمریکا و به کوشش «شهریار ماکان» گردآوری شده است. «محمدرضا پهلوی» آخرین پیش‌نویس این کتاب را دو روز پیش از درگذشت خود، در ۲۷ ژوئیه ۱۹۸۰، به پایان رساند. او در یادداشت‌هایش تکمیل این اثر را «مسابقه با زمان» توصیف می‌کند. شاه در این اثر توضیح می‌دهد که چگونه ایالات متحده، کشوری که سال‌ها قدرتمندترین در جهان بود، ناگهان درگیر خیالاتی درباره ایران شد؛ ایرانی که در آن روزگار، معدود کسانی در آمریکا از تاریخ، فرهنگ و ثروت واقعی‌اش آگاهی داشتند. وی در روایت شخصی خود بیان می‌کند که ایران چگونه به میدان رقابت و نبرد پنهان میان ایالات متحده و اتحاد جماهیر شوروی تبدیل شد؛ دو قدرتی که بیش از نیم قرن اهداف سیاسی و اقتصادی خود را با موفقیت دنبال می‌کردند. «پاسخ به تاریخ» با شرح دوران تبعید «محمدرضا پهلوی» آغاز می‌شود؛ از باهاما و مکزیک گرفته تا ایالات متحده، پاناما و در نهایت مصر، جایی که واپسین سال‌های زندگی خود را گذراند. سپس کتاب به تفصیل به بررسی رویدادهای مهم دوران حکومت او می‌پردازد. اثری است سرشار از قهرمانان و اشرار، پر از رازهای تاریخی میخکوب‌کننده که خواننده را با پشت‌صحنه حوادث سیاسی ایران معاصر روبه‌رو می‌سازد. شاه در این کتاب پرده از واقعیت‌های پنهان سیاست نفت برمی‌دارد و نشان می‌دهد چگونه تعامل میان دو نیروی «سیاه و سرخ» ــ روحانیت قرن چهاردهم هجری و حزب توده طرفدار شوروی ــ دستاوردهای او را از میان برد. به گفته وی، این تعامل ضربه‌ای جدی به اهداف «انقلاب سفید» وارد کرد؛ انقلابی که با هدف اصلاحات ارضی، گسترش آزادی زنان، بهبود سطح زندگی مردم و تقویت احساس افتخار ملی نسبت به فرهنگ ۲۵۰۰ ساله ایران در میان اقوام گوناگون کشور آغاز شده بود. در پایان، «محمدرضا پهلوی» در «پاسخ به تاریخ» عوامل شکست خود را برمی‌شمارد و توضیح می‌دهد که این سرنوشت چه تأثیری بر متحدانش و بر توازن قدرت در منطقه گذاشت. این کتاب از مهم‌ترین منابع برای شناخت دیدگاه آخرین شاه ایران درباره تحولات سیاسی قرن بیستم و سرنوشت کشورش به‌شمار می‌رود.