کتاب عرفان و فلسفه اثر والتر ترنس استیس، ترجمه بهاءالدین خرمشاهی، انتشارات سروش

برخلاف بیشتر فیلسوفانی که درباره تجربه دینی نوشته‌اند، «والتر ترنس استیس»، نویسنده کتاب «عرفان و فلسفه»، چهره‌ای ماندگار در این حوزه است. او همواره در پی یافتن راهی معنادار برای بررسی شباهت‌های میان نمونه‌های مستند تجربه دینی بوده است. هرچند تحلیل استیس درباره عرفان تاحدی کهنه به نظر می‌رسد، اما همچنان یکی از نقدهای فلسفی ارزشمند در واکاوی ادعاهای عارفان به شمار می‌آید. در قرن گذشته، مذهب سازمان‌یافته در غرب با نوعی افول و انحطاط روبه‌رو شده است. این روند موجب شده تا بسیاری از مردم، در کنار نهادهای رسمی دینی، به جست‌وجوی اشکال تازه‌ای از تجربه ماورایی روی آورند. گرایش روزافزون به «عرفان» و استقبال از اندیشمندانی همچون «مایستر اکهارت» گواه این دگرگونی است؛ تا آنجا که علاقه عمومی به عرفان با موجی از توجه دانشگاهی نیز همراه شده است. با این حال، استیس با رویکردی تحلیلی و نگاهی انتقادی به سراغ ادعاهای عرفا می‌رود. او از هر گونه قضاوت قطعی در مورد درستی یا نادرستی این ادعاها خودداری کرده و داوری را معلق می‌گذارد. یکی از استدلال‌های قابل‌توجه او این است که تجربه عرفانی در ادیان مختلف، شباهت‌های بنیادین بسیاری دارد؛ حتی بیش از آنچه پیروان هر دین معمولاً می‌پذیرند. برای روشن‌تر کردن این دیدگاه، استیس به‌طور مکرر از آثار «رویس‌بروک» و «اکهارت» نقل‌قول می‌کند و تجربیات عرفانی آنان را با آموزه‌های «اوپانیشادها» و متون مقدس بودایی مقایسه می‌نماید. نکته اساسی در اندیشه استیس تمایز اندک میان «تجربه» و «تفسیر» است. از منظر فلسفه ذهن، متفکرانی که چند دهه پس از او نوشتند ـ از جمله «لوین» در «ماتریالیسم و کیفیت: شکاف توضیحی»، «توماس ناگل» در مقاله معروف «خفاش بودن چگونه است؟» و «فرانک جکسون» در «کیفیت‌های پدیدار» ـ به‌طور دقیق به مسئله شکاف ژرف و شاید ناپُرشدنی میان تجربه و تفسیر آن پرداخته‌اند. این پرسش بنیادین در نهایت مطرح می‌شود: وقتی میان تجربه و نظریه‌هایی که برای توضیح آن می‌سازیم چنین فاصله‌ای وجود دارد، تعریف زبانی از «هسته جهانی» تجربه دینی چه معنایی پیدا می‌کند؟ و آیا با توجه به ماهیت به‌اصطلاح «غیرقابل‌وصف» این تجربه، می‌توان چنین چالشی را نادیده گرفت؟