کتاب جهانگشای جوینی اثر عطاملک جوینی، ترجمه خلیل خطیب رهبر، انتشارات مهتاب

کتاب «جهانگشای جوینی» اثر «علاءالدین عطا‌ملک محمد جوینی» یکی از مهم‌ترین منابع تاریخی درباره‌ی حمله مغول و دوران سلطه آنان بر ایران است. این کتاب، بازتابی از یکی از تیره‌ترین و خونین‌ترین دوره‌های تاریخ ایران به‌شمار می‌رود و با نثری فاخر و تاریخی، روایتگر ویرانی، تغییر و قدرت‌گیری در آن عصر است. در فصل نخست، جوینی به معرفی شیوه‌ی زندگی، رسوم و آداب مغول‌ها پیش از به‌قدرت رسیدن چنگیزخان می‌پردازد. او چگونگی متحد شدن قبایل پراکنده و سازمان‌دهی آنان در قالب یک ساختار نظامی منسجم را شرح می‌دهد؛ فرآیندی که زمینه‌ساز پیروزی‌های گسترده‌ی چنگیزخان شد. در ادامه، نویسنده ماجرای کشتار بازرگانان مغول به‌دست مرزبانان خوارزمشاهی و حمله چنگیزخان برای خونخواهی آنان را روایت می‌کند؛ حمله‌ای که به ویرانی و قتل‌عام در بزرگ‌ترین و آبادترین شهرهای ایران انجامید. عطاملک جوینی با نثری تأثیرگذار، می‌نویسد مغول‌ها نیشابور و مرو را به خاک و خون کشیدند و از جمعیت میلیونی این شهرها، در برخی مناطق حتی ده تن نیز زنده نماندند. ویژگی برجسته‌ی «تاریخ جهانگشای جوینی» در بازنمایی تصویری دهشتناک و تکان‌دهنده از فجایع آن دوران است؛ توصیف‌هایی که چنان زنده و پرقدرت‌اند که لرزه بر اندام خواننده می‌افکنند. جوینی سپس به عقب بازمی‌گردد و روند استقرار قدرت خوارزمشاهیان و فروپاشی سلجوقیان را بررسی می‌کند. او تصویری شیوا از پایداری و شجاعت «جلال‌الدین خوارزمشاه» در برابر سپاه مغول ارائه می‌دهد؛ مقاومتی که با تکیه بر نبوغ نظامی و تاکتیک‌های چریکی، دردسرهای فراوانی برای مغولان به‌وجود آورد. در بخش‌های پایانی، نویسنده به ادامه‌ی فتوحات مغول در دوران سلطنت مانکو قاآن و برادرش هلاکو، و سپس به حکومت نوادگان و جانشینان چنگیزخان می‌پردازد. او در این بخش همچنین به نابودی خلافت بنی‌عباس اشاره می‌کند؛ خلافتی که زمانی محمود غزنوی نیز شکوه و مشروعیت خود را از آن می‌گرفت. پایان کتاب با بحثی مفصل درباره‌ی باورهای اسماعیلیان و چگونگی شکل‌گیری و نفوذ آنان در ایران، و سرانجام سقوطشان به‌دست هلاکو خاتمه می‌یابد.