کتاب آذربایجان در ایران معاصر اثر تورج اتابکی، ترجمه محمدکریم اشراق، انتشارات توس

این کتاب حاصل پژوهشی گسترده دربارۀ تاریخ معاصر بخش شمالی میهن‌مان است. هرچند تاریخ معاصر این ناحیه از تاریخ دیگر مناطق ایران جدا نیست، اما گاه به سبب ویژگی‌های قومی و فرهنگی ساکنانش، مسیر تاریخی متفاوتی را پیموده است. هدف اصلی این پژوهش، ارائۀ تحلیلی غیرمرسوم و به‌دور از جانبداری‌های رایج تاریخ‌نویسی دربارۀ رویدادهای یکصد سال اخیر آذربایجان بوده است. در این اثر کوشیده‌ام نگاهی نقادانه و بیرونی – نه درون‌مایه‌ای و تعصب‌آمیز – به حوادث تاریخی داشته باشم؛ نگاهی که رویدادها را نه به‌صورت مجرد، بلکه در پیوند و تأثیر متقابل بر یکدیگر می‌نگرد. در بررسی اسناد تاریخی، هیچ‌گاه در پی یافتن حقیقتی یگانه و مطلق نبوده‌ام، زیرا باور دارم حقایق تاریخی همواره چندوجهی‌اند و ارزش هر یک تنها از رهگذر سنجش و مقابله با اسناد و مدارک گوناگون آشکار می‌شود. اسناد به‌کاررفته در این پژوهش عمدتاً از منابع متعلق به جناح‌های متخاصم انتخاب شده‌اند. این گزینش آگاهانه با هدف رعایت انصاف و بی‌طرفی صورت گرفته است. از مهم‌ترین منابع مورد استفاده می‌توان به آرشیوهای مختلف اتحاد شوروی، وزارت امور خارجۀ بریتانیا، ایالات متحده آمریکا، وزارت امور خارجۀ هلند، اسناد فرقۀ دموکرات آذربایجان، حکومت خودمختار آذربایجان و نیز منابع رسمی دولتی ایران اشاره کرد. در کنار این اسناد، مطبوعات و نشریات رسمی دولت‌ها و احزاب سیاسی هر دوره نیز جایگاهی ویژه در این تحقیق دارند؛ چراکه این منابع دریایی از اطلاعات پراکنده اما ارزشمند در خود نهفته دارند. و نکته‌ای اساسی: از آنجا که تاریخ معاصر ایران را بیش از هر چیز «تاریخ شفاهی» می‌دانم، در این پژوهش بهره‌ فراوانی از مصاحبه‌های مستقیم با رهبران فرقۀ دموکرات آذربایجان، اعضای حزب توده، اعضای پیشین حکومت خودمختار آذربایجان و دیگر دولتمردان معاصر برده‌ام. این گفت‌وگوها تنها به روشن کردن نقاط مبهم رویدادهای تاریخی بسنده نکرده‌اند، بلکه در ارزیابی، مقایسه و مقابله با اسناد اصلی و فرعی نیز نقشی تعیین‌کننده داشته‌اند. تلاشم بر آن بوده است که این مجموعه تصویری همه‌جانبه، مستند و بی‌طرف از تاریخ معاصر آذربایجان و جایگاه آن در تاریخ عمومی ایران ارائه دهد.