کتاب دین و باور دینی در اندیشه ویتگنشتاین اثر عطیه زندیه، انتشارات نگاه معاصر

لودویگ یوزف یوهان ویتگنشتاین‏ (۱۸۸۹-۱۹۵۱ م) فیلسوف نامدار اتریشی و یکی از پیشگامان و تأثیرگذارترین چهره‌های فلسفۀ تحلیلی در قرن بیستم است. اندیشه‌های نوآورانه و انقلابی او موجب شد تا در کانون توجه بسیاری از متفکران این قرن قرار گیرد. ویتگنشتاین جهت‌گیری فلسفه را از «فاعل شناسا» به سوی «زبان» ـ که تا پیش از آن نقشی فرعی داشت ـ تغییر داد؛ زبانی که صورت‌بخش اندیشه و بیانگر ساختار تفکر انسانی است. به‌عبارتی دیگر، ویتگنشتاین تفسیر تازه‌ای از تعریف ارسطویی انسان به‌عنوان «حیوان ناطق» ارائه کرد؛ بدین معنا که نطق و زبان را نه صرفاً ابزار، بلکه جوهر و موضوع اصلی فلسفه دانست. در عرصۀ دین نیز، آرای فلسفی ویتگنشتاین تأثیری ژرف بر اندیشۀ دینی و فلسفۀ دین در نیمۀ دوم قرن بیستم گذاشت. فلسفۀ دین در این دوران به یکی از پویا‌ترین و خلاق‌ترین شاخه‌های فلسفه بدل شد و اندیشمندان گوناگونی با گرایش‌های فکری متفاوت به آن توجه نشان دادند. در میان این گرایش‌ها، سنت فلسفۀ تحلیلی جایگاهی ویژه دارد. پیروان این سنت به دو گروه عمده تقسیم می‌شوند: گروه نخست، پوزیتیویست‌های منطقی‌اند که گزاره‌های دینی را بی‌معنا می‌دانند و معتقدند زبان دین از معیارهای تجربی معنا تبعیت نمی‌کند. ویتگنشتاین نیز در بخشی از آثار خویش به این دیدگاه نزدیک می‌شود. در مقابل، گروهی دیگر به نظریۀ «بازی‌های زبانی» باور دارند و دین را صورتی از بازی زبانی با قواعد خاص خود می‌دانند. از نظر آنان، وظیفۀ فلسفه پاسداشت گوناگونی و تنوع بی‌پایان این بازی‌های زبانی است. بدین ترتیب، اندیشۀ دینی آنان نیز به‌طور مستقیم از افکار ویتگنشتاین تأثیر پذیرفته است. نکتۀ مهمی که دربارۀ آرای دینی ویتگنشتاین باید یادآور شد، تفسیرپذیری گستردۀ آن‌هاست؛ عاملی که شناخت دقیق باورهای دینی او را دشوار ساخته است. در کتاب حاضر، کوشش شده تا تمامی مباحث ویتگنشتاین در زمینۀ دین و تفکر دینی ـ چه گفتار و چه نوشتار او در دوره‌های مختلف زندگی‌اش ـ با اهمیتی یکسان بررسی شود و از دل گفتارهای وی، نتایجی روشن به‌دست آید. فرضیۀ اصلی نگارنده این است که مسئلۀ دین و باورهای دینی در تفکر ویتگنشتاین نقشی بنیادی و محوری دارد و نمی‌توان فلسفۀ او را بدون درک درست از دیدگاهش در این باره به‌تمامی فهم کرد.