کتاب مکتب نگارگری شیراز اثر یعقوب آژند، انتشارات فرهنگستان هنر

کتاب «مکتب نگارگری شیراز» نوشته‌ی دکتر یعقوب آژند، پژوهشی جامع درباره‌ی شکل‌گیری، سیر تحول و هنرمندان برجسته‌ی این مکتب تأثیرگذار در تاریخ نقاشی مینیاتور ایرانی است. دکتر آژند در این اثر، از آغاز فعالیت مکتب تا دوره‌های تحول و ویژگی‌های سبکی آن را با دقت بررسی می‌کند. «مکتب نگارگری شیراز» در جنوب‌غربی ایران و در نزدیکی بنای باستانی تخت‌جمشید شکل گرفت و در نقاشی مینیاتوری ایرانی جایگاهی ویژه یافت. این مکتب هنری که به ابتکار ایلخانان مغول در میانه‌ی قرن چهاردهم میلادی تأسیس شد، تا آغاز قرن شانزدهم استمرار داشت و سه سبک متمایز را به‌تدریج پروراند. نمونه‌هایی ارزشمند از این آثار امروزه در موزه‌ی هنر متروپولیتن شهر نیویورک نگهداری می‌شود. از نخستین آثار شناخته‌شده‌ی این مکتب، برگی از «شاهنامه‌ی فردوسی» است که صحنه‌ای از مسابقه چوگان شاهزاده سیاوش را به تصویر می‌کشد. در این اثر، نقاشی با تأکید بر رنگ‌های شسته‌شده و فیگورهای متعدد و بزرگ، که همگی در سطحی واحد قرار گرفته‌اند، صفحه را به‌گونه‌ای پر می‌کند که پویایی و تحرک صحنه به‌خوبی احساس می‌شود. در دوران تیموریان، «مکتب نگارگری شیراز» به اوج بلوغ هنری خود رسید. نقاشی‌ها حال‌وهوایی رؤیایی پیدا کردند؛ تعداد فیگورها کاهش یافت و پیکره‌ها در ژست‌ها و حرکات‌شان کشیده و لطیف‌تر گشتند. در این دوره، نظامی تازه از چشم‌انداز وارد نقاشی شد و مناظر طبیعی با اشکال و رنگ‌های خیال‌انگیز جای پس‌زمینه‌های تک‌رنگ را گرفتند و بر جلوه‌ی شاعرانه‌ی اثر افزودند. مرحله‌ی سوم «مکتب نگارگری شیراز» در میانه‌ی قرن پانزدهم، با تسلط قبایل ترکمن بر شیراز آغاز شد. این حاکمان، که شیفته‌ی فرهنگ ایرانی بودند، از هنر و هنرمندان حمایت کردند و موجب تغییراتی تازه در سبک شیراز شدند. در این دوره بازگشتی به رنگ‌آمیزی تند و درخشان، استفاده‌ی فراوان از رنگ سیاه و غنی‌سازی مناظر دیده می‌شود که نشانه‌ی پویایی دوباره‌ی این مکتب است. هرچند «مکتب نگارگری شیراز» پس از دوران تیموریان هرگز به شکوه پیشین خود بازنگشت، اما در نیمه‌ی نخست قرن شانزدهم همچنان یکی از چشمگیرترین و پرجاذبه‌ترین سبک‌های نقاشی مینیاتور اسلامی به شمار می‌آمد. دکتر یعقوب آژند در این کتاب ارزشمند، تمام مراحل تحول و ویژگی‌های برجسته‌ی این مکتب را با نگاهی پژوهشگرانه و دقیق معرفی کرده است.